Ở nhiều làng quê, phụ nữ là người lo nước sạch, lo bếp núc, chăm người ốm và giữ nhà khi đàn ông đi làm xa, còn người cao tuổi là người nhớ mốc lũ năm xưa, giữ giống cũ và hiểu đất đai. Hai nhóm này mang nhiều kinh nghiệm thích ứng nhất nhưng lại hay vắng mặt khi thôn bàn chuyện chuẩn bị cho mùa thiên tai. Đưa họ vào bàn bạc giúp kế hoạch của làng sát với đời sống thật hơn.
Bài này nói về những gánh nặng thêm mà phụ nữ và người cao tuổi chịu khi thời tiết khắc nghiệt hơn, những hiểu biết quý mà họ đang giữ, và các cách cụ thể để gia đình, thôn xóm đưa họ vào việc chung mà không đẩy thêm gánh nặng lên vai họ.
Ai thật sự lo những việc nặng nhất trong mùa thiên tai
Khi nước giếng nhiễm mặn, người đi chở nước, hứng nước mưa, tính toán từng xô nước cho cả nhà thường là người phụ nữ. Khi trời nắng nóng kéo dài, người canh cho ông bà uống đủ nước, quạt cho con ngủ, nấu ăn trong căn bếp nóng hầm cũng thường là họ. Sau lũ, người dọn bùn, giặt giũ, lo thuốc men cho người ốm cũng là họ.
Những việc này ít được tính là việc thích ứng, vì chúng diễn ra trong nhà, không có tên trong các buổi họp. Nhưng chính chúng giữ cho gia đình qua được mùa khó. Khi thời tiết cực đoan thường hơn, khối lượng những việc này tăng lên, và người gánh chúng cũng mệt hơn.
Gánh nặng còn nặng thêm khi chồng hoặc con trai đi làm xa vì mất mùa. Người phụ nữ ở nhà vừa làm ruộng, vừa chăm con, vừa chăm cha mẹ già, vừa là người chạy lo khi có bão lũ. Nhiều người phải quyết định những việc lớn như chằng chống nhà, di dời vật nuôi, mà chưa từng được hướng dẫn hay được tham gia bàn bạc trước đó.
Nhìn thấy những việc này là bước đầu để chia lại cho công bằng hơn, và để kế hoạch của làng tính tới đúng người đang thực sự làm.
Kho kinh nghiệm của người cao tuổi
Người cao tuổi trong làng là những người đã sống qua nhiều mùa lũ, nhiều năm hạn. Họ nhớ năm nào nước lên tới bậc thềm nào, đường nào ngập trước, chỗ nào đất từng sạt. Họ nhớ những giống lúa, giống rau cũ chịu được đất phèn, chịu mặn nhẹ, chịu hạn, mà nay ít người còn trồng. Họ biết cách làm nhà sàn, cách đắp bờ, cách trữ lương thực của thời chưa có điện.
Những hiểu biết đó rất có giá trị khi thôn vẽ sơ đồ rủi ro, khi chọn giống thử nghiệm, khi tìm cách giữ nước ngọt. Một buổi ngồi hỏi chuyện ông bà có thể cho biết những điều không có trong bất kỳ tài liệu nào về chính mảnh đất của làng.
Cũng có những kinh nghiệm dân gian về đoán thời tiết như xem chuồn chuồn bay, kiến tha trứng, mây ráng. Đó là vốn văn hoá quý, nên ghi lại và trân trọng, nhưng khi ra quyết định về an toàn thì vẫn đối chiếu với bản tin chính thức của cơ quan khí tượng, vì thời tiết đã đổi khác so với thời các cụ quan sát.
Nếu không ai ghi lại, kho kinh nghiệm này mất dần theo từng người. Con cháu có thể giúp bằng cách ghi chép, ghi âm những câu chuyện về các năm lũ, năm hạn, các giống cũ và cách làm cũ, rồi chia sẻ cho cả thôn.
Người cao tuổi cũng là nhóm cần được giúp
Sức chịu nóng kém hơn. Cơ thể người già khó điều hoà thân nhiệt, cảm giác khát kém nên dễ thiếu nước mà không biết. Trong mùa nóng, người nhà cần nhắc uống nước đều và để ý những dấu hiệu bất thường như lừ đừ, lú lẫn, khi đó cần đưa đi khám hoặc gọi cấp cứu ngay.
Thuốc men không được ngắt. Nhiều cụ đang dùng thuốc hằng ngày theo đơn. Khi đường bị chia cắt, thuốc có thể hết. Gia đình nên hỏi bác sĩ về việc giữ một lượng thuốc dự phòng hợp lý trước mùa mưa bão, không tự đổi hay tự tăng giảm thuốc.
Đi lại khó khăn. Người già yếu, người dùng gậy, xe lăn không thể tự di chuyển nhanh khi nước lên. Họ cần được ghép với người giúp từ trước, biết rõ ai sẽ tới và tới bằng cách nào.
Sống một mình. Ngày càng nhiều cụ sống một mình khi con cháu đi làm xa. Họ dễ bị bỏ sót khi mất liên lạc. Hàng xóm gần nhất nên được nhờ để mắt, và thôn nên có tên họ trong danh sách hộ cần giúp.
Ngại làm phiền. Nhiều cụ không muốn nhờ ai, kể cả khi cần. Người giúp nên chủ động hỏi han, sang nhà xem, thay vì chờ được gọi.
Đưa phụ nữ và người cao tuổi vào bàn bạc
Họp thôn thường diễn ra vào buổi tối, đúng giờ phụ nữ đang nấu cơm, cho con ăn, và người già đã mệt. Họp ở nơi xa, phải đi bộ đường tối, lại càng ít người tới. Muốn có tiếng nói của hai nhóm này, cần đổi cách họp: chọn giờ hợp hơn, họp ngắn, chia thành các nhóm nhỏ theo xóm, hoặc hội phụ nữ và hội người cao tuổi họp riêng rồi đưa ý kiến lên.
Trong buổi họp, cách hỏi cũng quan trọng. Thay vì hỏi chung chung có ai có ý kiến gì không, hãy hỏi cụ thể: mùa khô vừa rồi nhà chị lấy nước ở đâu, mất bao lâu; năm lũ lớn nhất ông nhớ được nước lên tới đâu; nếu phải sang điểm tránh trú thì bà cần mang theo những gì. Câu hỏi cụ thể giúp người ít nói cũng dễ trả lời.
Phụ nữ cũng nên được đưa vào các tổ việc chung, không chỉ ở những việc quen thuộc như nấu ăn, chăm sóc, mà cả việc giữ liên lạc, kiểm đồ dùng chung, tham gia lớp tập huấn kỹ thuật canh tác, sơ cứu. Khi đàn ông đi làm xa, chính họ là người ở lại cần biết những kỹ năng đó.
Việc cụ thể theo từng nhóm
Bảng sau gợi ý những việc thường bị bỏ sót và cách làm cho đúng người, đúng sức. Mỗi thôn, mỗi nhà tự điều chỉnh.
| Việc | Thường bị bỏ sót ở đâu | Cách làm hợp hơn |
|---|---|---|
| Ghi lại kinh nghiệm thời tiết, mốc lũ | Không ai hỏi người già | Con cháu, đoàn thanh niên ghi chép, ghi âm và chia sẻ cho thôn |
| Giữ giống địa phương | Giống cũ mất dần khi không ai trồng | Người già hướng dẫn, phụ nữ giữ một ít giống mỗi vụ |
| Tập huấn kỹ thuật canh tác mới | Chỉ mời chủ hộ, thường là đàn ông | Mời người thực sự làm ruộng, kể cả phụ nữ ở nhà |
| Kế hoạch di dời người già yếu | Không có người được giao cụ thể | Ghép từng cụ với một hai người hàng xóm, hỏi trước nhu cầu |
| Quản lý nước sinh hoạt mùa khô | Không được bàn ở họp thôn | Mời phụ nữ cùng bàn cách trữ, chia nước giữa các hộ |
Điều cần tránh là chỉ đưa hai nhóm này vào danh sách người cần giúp. Họ vừa cần được giúp, vừa là người có hiểu biết và có thể đóng góp, và kế hoạch tốt cần cả hai mặt đó.
Một ví dụ giả định: mùa khô của một gia đình ven biển
Thử hình dung một gia đình ở vùng ven biển đồng bằng, ví dụ giả định. Người chồng và con trai lớn lên thành phố làm công nhân từ sau vụ lúa mất vì mặn. Ở nhà còn người vợ, hai đứa con nhỏ và bà mẹ chồng ngoài bảy mươi tuổi đang dùng thuốc huyết áp hằng ngày.
Mùa khô năm đó, giếng nhà nhiễm mặn sớm. Người vợ mỗi ngày phải chở can nước từ trạm cấp nước của xã, vừa trông con vừa làm mấy công ruộng còn lại. Bà mẹ chồng nhớ ra hồi xưa trong xóm có cách trữ nước mưa bằng những lu lớn đặt dưới máng, và chỉ cho con dâu cách rửa lu, đậy kín, dùng dần. Bà cũng còn giữ một ít giống rau chịu mặn nhẹ mà bà trồng từ thời con gái.
Khi thôn họp bàn chuyện chia nước, người vợ được hội phụ nữ mời tới và kể chuyện mỗi ngày mất mấy tiếng đi chở nước. Thôn quyết định đặt thêm một điểm lấy nước gần xóm và ghép những nhà có người già với nhau để đi lấy nước chung. Người chồng gửi tiền về mua thêm một bồn trữ nước.
Câu chuyện giả định này cho thấy ba điều: gánh nặng rơi vào đâu, kinh nghiệm của người già có ích ra sao, và một tiếng nói được lắng nghe ở buổi họp có thể đổi được cách làm của cả xóm.
Chia lại việc trong nhà để không ai gánh hết
Thích ứng không chỉ là chuyện của thôn mà bắt đầu từ trong mỗi nhà. Khi việc nước, việc chăm sóc, việc nhà tăng lên vì thời tiết khắc nghiệt hơn, cả nhà nên ngồi lại xem ai đang làm gì và chia lại. Chồng có thể đảm nhận việc chở nước, sửa máng hứng nước mưa. Con lớn có thể giúp trông em, nhắc ông bà uống nước. Người đi làm xa có thể góp thêm tiền để mua bồn trữ nước, giảm bớt việc gánh nước cho người ở nhà.
Cũng cần để ý sức khoẻ của chính người phụ nữ. Làm việc trong bếp nóng, ngoài ruộng nắng, ngủ ít vì chăm người ốm có thể kéo dài nhiều tuần. Người trong nhà nên để ý và nhắc họ nghỉ, đi khám khi thấy mệt mỏi kéo dài, chóng mặt, hoặc buồn bã không rõ lý do.
Một gia đình chia việc công bằng cũng là gia đình thích ứng tốt hơn, vì không ai bị kiệt sức đúng lúc cả nhà cần nhau nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phụ nữ chịu tác động của biến đổi khí hậu nặng hơn?
Vì ở nhiều nơi phụ nữ là người lo nước, bếp núc, chăm người ốm và giữ nhà khi đàn ông đi làm xa. Khi thời tiết khắc nghiệt hơn, khối lượng những việc này tăng lên, trong khi họ lại ít được tham gia bàn bạc kế hoạch của thôn.
Kinh nghiệm dân gian về thời tiết có dùng được không?
Đó là vốn văn hoá quý nên ghi lại và trân trọng, đặc biệt là trí nhớ về mốc lũ, giống cũ, cách làm nhà. Nhưng khi quyết định về an toàn, vẫn phải đối chiếu với bản tin chính thức của cơ quan khí tượng vì thời tiết đã đổi khác.
Người cao tuổi cần chuẩn bị gì trước mùa nắng nóng và mưa bão?
Hỏi bác sĩ về lượng thuốc dự phòng hợp lý, có người nhắc uống nước đều trong mùa nóng, được ghép với hàng xóm giúp đỡ khi cần di chuyển. Thấy lừ đừ, lú lẫn hay khó thở thì cần đưa đi khám hoặc gọi cấp cứu ngay.
Làm sao để phụ nữ tham gia họp thôn nhiều hơn?
Chọn giờ họp hợp hơn, họp ngắn, chia nhóm nhỏ theo xóm, hoặc để hội phụ nữ họp riêng rồi đưa ý kiến lên. Đặt câu hỏi cụ thể về nước, về việc nhà, về điểm tránh trú để người ít nói cũng dễ góp ý.
Giữ giống cây địa phương có ích gì cho thích ứng?
Nhiều giống cũ chịu được đất phèn, mặn nhẹ hoặc hạn mà người già vẫn còn nhớ cách trồng. Giữ lại một ít giống mỗi vụ giúp gia đình và thôn có thêm lựa chọn khi thời tiết thay đổi.
Gia đình nên chia việc thế nào trong mùa thời tiết khắc nghiệt?
Cả nhà ngồi lại xem ai đang làm gì rồi chia lại: chồng lo chở nước, sửa máng hứng nước, con lớn trông em và nhắc ông bà uống nước. Mục tiêu là không để một người gánh hết và kiệt sức.