Nhà ở vùng núi có nguy cơ sạt lở khi nằm sát dưới chân một mái taluy cắt dốc, hoặc trên một sườn đồi đã có vết nứt, cây nghiêng, mạch nước lạ chảy ra. Những dấu hiệu thường thấy trước khi sạt gồm: vết nứt mới trên sườn phía trên nhà, cây và cột điện nghiêng, nước đục hoặc nước bỗng chảy ra ở chân taluy, mạch nước quen bỗng tắt, đất đá lăn xuống lẻ tẻ, cửa nhà kẹt dần. Thấy một trong các dấu hiệu đó sau mưa lớn, nên báo ngay trưởng thôn và UBND xã.
Ở miền núi phía Bắc, Tây Nguyên và vùng núi miền Trung, nhiều nhà được dựng trên nền đất san gạt, lưng tựa vào taluy cắt thẳng đứng. Khi mưa ngày càng dồn dập, những mái taluy này trở thành nguồn nguy hiểm lớn nhất. Bài viết tập trung vào việc quan sát và cải tạo lâu dài quanh nhà; cảnh báo và sơ tán trong những ngày mưa lũ thuộc một mảng khác, và khi chính quyền yêu cầu sơ tán thì luôn làm theo.
Taluy là gì và vì sao nó nguy hiểm
Taluy là mái đất dốc được tạo ra khi người ta cắt sườn đồi để lấy mặt bằng làm nhà, làm đường. Sườn đồi tự nhiên có độ dốc mà đất đá đã tự cân bằng qua hàng trăm năm, có thảm cây và bộ rễ giữ lớp đất mặt. Khi cắt dốc thẳng đứng, khối đất phía trên mất chỗ tựa phía dưới, chỉ còn đứng được nhờ độ kết dính của đất.
Lúc trời khô, đất kết dính tốt nên taluy đứng được, nhiều khi vài năm không có chuyện gì. Nhưng khi mưa kéo dài nhiều ngày, nước ngấm vào đất làm đất nặng thêm và mất độ kết dính. Nước ngầm tích tụ phía sau mái taluy tạo áp lực đẩy ra. Tới một ngưỡng nào đó, cả khối đất trượt xuống, đè lên nhà phía dưới.
Điều đáng lo là những trận sạt lở lớn thường xảy ra sau vài ngày mưa liên tục, có khi lúc mưa đã ngớt, khi người dân nghĩ nguy hiểm đã qua. Mưa cực đoan dồn dập hơn ở nhiều vùng núi khiến những mái taluy từng an toàn nhiều năm có thể không còn an toàn nữa. Vì vậy nhà nào có taluy sau lưng cũng nên tập thói quen quan sát định kỳ.
Các dấu hiệu cần quan sát quanh nhà
Bảng dưới gom các dấu hiệu theo vị trí, giúp người trong nhà biết nhìn ở đâu. Một dấu hiệu riêng lẻ chưa chắc là sắp sạt, nhưng nhiều dấu hiệu cùng lúc hoặc tăng nhanh sau mưa là rất đáng lo.
| Vị trí | Dấu hiệu | Mức đáng lo |
|---|---|---|
| Sườn đồi phía trên | Vết nứt mới trên mặt đất, bậc đất sụt, cây nghiêng về phía nhà | Rất cao nếu vết nứt dài và mở rộng |
| Mặt taluy | Đất đá rơi lẻ tẻ, vết nứt dọc mặt taluy, đất phồng ra | Cao, nhất là trong và sau mưa |
| Chân taluy | Nước đục chảy ra, mạch nước mới xuất hiện, đất ướt bất thường | Rất cao |
| Mạch nước quen | Giếng, mó nước bỗng cạn hoặc đục bất thường | Cao, có thể nước đổi đường |
| Trong nhà | Tường nứt mới, cửa kẹt, nền lún, nghe tiếng răng rắc | Rất cao |
| Xung quanh | Cột điện, hàng rào nghiêng, đường làng nứt | Cao |
Nên tập quan sát vào những ngày khô ráo để biết trạng thái bình thường của taluy nhà mình: chỗ nào vốn ẩm, chỗ nào vốn có rêu, mó nước nào vốn chảy. Có hình mẫu bình thường thì mới nhận ra điều bất thường khi mưa lớn.
Cách tự quan sát định kỳ
Việc quan sát chỉ có ý nghĩa khi làm đều đặn và ghi lại. Dưới đây là một cách làm đơn giản mà hộ gia đình nào cũng thực hiện được.
- Chọn một vài vị trí cố định để chụp ảnh mặt taluy và sườn đồi phía trên, mỗi lần chụp đúng chỗ đó, cùng góc máy.
- Đánh dấu các vết nứt đã có trên sân, trên tường bằng sơn ở hai đầu vết nứt, ghi ngày.
- Đóng vài cọc tre nhỏ thành hàng thẳng trên sườn phía trên, nếu sau mưa hàng cọc cong hoặc nghiêng là đất đang dịch chuyển.
- Ghi lại các mạch nước quen: vị trí, màu nước, lượng nước ước chừng.
- Đi một vòng quanh nhà sau mỗi trận mưa lớn hoặc sau vài ngày mưa liên tục, so với ảnh và ghi chép lần trước.
- Khi thấy thay đổi rõ, báo trưởng thôn và UBND xã, kèm ảnh và ghi chép.
Nếu cả thôn cùng làm, có thể phân công mỗi nhóm hộ theo dõi một đoạn sườn đồi, chia sẻ ảnh với nhau. Nhiều vụ sạt lở được phát hiện sớm nhờ chính người dân trong thôn để ý những thay đổi nhỏ.
Những việc làm lâu dài để giảm nguy cơ
Làm rãnh thoát nước ở đỉnh taluy. Nước mưa từ sườn phía trên chảy tràn qua mép taluy là nguồn ngấm chính. Một con rãnh chạy ngang phía trên mép taluy, dẫn nước về hai bên rồi xuống chỗ an toàn, giảm đáng kể lượng nước ngấm vào khối đất sau nhà.
Không để nước sinh hoạt ngấm vào chân taluy. Nước tắm giặt, nước mái nhà đổ thẳng vào chân taluy làm đất bão hoà. Gom nước mái bằng máng, dẫn ra xa chân taluy theo đường ống.
Không cắt thêm chân taluy. Muốn mở rộng sân, thêm phòng, nhiều nhà đào sâu thêm vào chân taluy. Mỗi lần cắt thêm là taluy cao hơn, dốc hơn, nguy cơ tăng lên.
Trồng cây giữ đất trên mặt taluy. Cỏ có bộ rễ sâu như cỏ vetiver, còn gọi là cỏ hương bài, cùng các loại cây bụi bản địa giúp giữ lớp đất mặt, giảm xói. Cây chỉ giữ được lớp đất nông, không thay được công trình khi taluy cao và đã có dấu hiệu trượt.
Không chất tải lên đỉnh taluy. Không xây nhà phụ, không đặt bồn nước, không chất củi, đá trên phần đất sát mép taluy.
Giữ rừng, giữ thảm cây trên sườn phía trên. Phát rừng làm nương trên sườn phía trên nhà làm mất bộ rễ giữ đất và tăng dòng nước chảy tràn.
Xây nhà mới ở vùng núi: chọn chỗ đặt nhà
Quyết định quan trọng nhất cho an toàn lâu dài là chọn chỗ đặt nhà. Những vị trí nên tránh gồm: ngay dưới chân một taluy cắt cao, trong lòng khe suối cạn, ở cửa các khe núi nơi nước và đất đá có thể đổ về, trên sườn đã từng có dấu vết sạt cũ. Những vị trí tương đối an toàn hơn thường là nền đất tự nhiên tương đối bằng phẳng, cách xa chân dốc, không nằm trên đường nước chảy.
Nhiều xã vùng núi đã có bản đồ khoanh vùng nguy cơ sạt lở do cơ quan chuyên môn lập. Trước khi mua đất hay xây nhà, nên hỏi UBND xã xem khu đất có nằm trong vùng cảnh báo hay không. Người già trong thôn cũng là nguồn thông tin quý: chỗ nào từng sạt, khe nào từng có lũ quét, đường nước cũ chạy qua đâu.
Nếu buộc phải xây gần taluy, cần lùi nhà ra xa chân taluy một khoảng, làm tường chắn hoặc giải pháp gia cố do người có chuyên môn thiết kế, có hệ thống thoát nước phía sau tường chắn. Tường chắn tự xây bằng gạch, đá không có lỗ thoát nước rất dễ bị đẩy đổ khi nước ngầm tích tụ phía sau.
Khi nào báo xã và tính chuyện di dời
Khi thấy các dấu hiệu rõ ràng, việc đầu tiên là báo trưởng thôn và UBND xã, kèm ảnh và ghi chép. Cán bộ xã có thể kiểm tra, cắm biển cảnh báo, đề nghị cơ quan chuyên môn đánh giá và đưa nhà vào diện theo dõi. Trong những đợt mưa lớn, chính quyền có thể yêu cầu các hộ trong vùng nguy hiểm sơ tán tạm thời; khi đó luôn làm theo hướng dẫn, không quay về nhà khi chưa được phép.
Với những vùng đã được đánh giá là nguy cơ cao, giải pháp lâu dài là di dời. Nhiều địa phương có chương trình bố trí, sắp xếp dân cư ra khỏi vùng sạt lở, hỗ trợ đất và một phần kinh phí làm nhà, theo quy định hiện hành. Gia đình nên hỏi trực tiếp tại UBND xã về điều kiện và thủ tục.
Di dời là quyết định khó, gắn với ruộng nương, mồ mả, họ hàng. Nhưng nếu ngôi nhà đã nằm trong vùng nguy cơ cao, mỗi mùa mưa là một mùa lo. Nhiều gia đình chọn phương án trung gian: làm nhà mới ở chỗ an toàn hơn trong thôn, nhà cũ chỉ dùng làm chỗ trông nương vào mùa khô.
Nhà nằm trên sườn dốc: nền đắp, móng và nước quanh nhà
Không chỉ nhà dưới chân taluy mới gặp nguy. Nhiều nhà vùng núi được dựng trên nền nửa đào nửa đắp: phía trong cắt vào sườn, phía ngoài đổ đất ra cho rộng sân. Phần đất đắp phía ngoài thường không được đầm chặt, lại nằm trên mặt sườn dốc, nên khi mưa nhiều ngày rất dễ trượt, kéo theo một phần sân, có khi cả góc nhà. Dấu hiệu hay gặp là mép sân phía ngoài nứt dọc, lún dần, tường rào phía ngoài nghiêng.
Với kiểu nhà này, nước quanh nhà là thứ cần quản lý đầu tiên. Máng nước mái, ống thoát nhà tắm, nước rửa bát thường được xả thẳng ra mép sân phía ngoài, đúng vào phần đất đắp yếu nhất. Gom tất cả về một đường ống, dẫn xuống theo một rãnh có lót đá hoặc bê tông tới chỗ an toàn, tránh để nước tràn trên mặt sườn đắp.
Móng nhà trên sườn dốc nên đặt vào nền đất tự nhiên chứ không đặt trên đất đắp. Khi xây mới, nếu thợ đề xuất đổ đất ra ngoài cho rộng rồi xây móng lên phần đắp, nên hỏi lại kỹ hoặc mời người có chuyên môn xem. Nhà sàn truyền thống của nhiều dân tộc vùng núi, chân cột đặt trên đá kê theo địa hình, ít đào đắp, là một lời giải đã được thử thách qua nhiều thế hệ cho chính vấn đề này.
Câu hỏi thường gặp
Vết nứt trên sườn đồi sau nhà có nguy hiểm không?
Vết nứt mới, nhất là vết nứt dài, chạy ngang sườn và rộng ra sau mưa, là dấu hiệu khối đất đang dịch chuyển. Nên đánh dấu, chụp ảnh, theo dõi và báo ngay trưởng thôn, UBND xã. Không tự lấp vết nứt bằng đất hoặc vữa vì sẽ che mất dấu hiệu.
Vì sao sạt lở thường xảy ra sau khi mưa đã ngớt?
Nước mưa cần thời gian để ngấm sâu vào khối đất. Sau vài ngày mưa, đất đã bão hoà, nước ngầm tích tụ phía sau taluy và đất nặng nhất, nên có thể trượt dù trời đã tạnh. Vì vậy không nên chủ quan quay về nhà ngay khi vừa ngớt mưa.
Trồng cỏ vetiver có chống được sạt lở không?
Cỏ vetiver có bộ rễ sâu, giúp giữ lớp đất mặt và giảm xói trên mặt taluy. Tuy vậy nó không ngăn được những khối trượt sâu khi taluy cao và đã có dấu hiệu dịch chuyển. Với những trường hợp đó cần giải pháp công trình do người có chuyên môn thiết kế.
Có nên tự xây tường chắn đất sau nhà không?
Tường chắn tự xây không có tính toán, không có lỗ thoát nước rất dễ bị nước ngầm phía sau đẩy đổ. Với taluy cao, nên mời người có chuyên môn thiết kế. Taluy thấp có thể làm tường đá xếp có khe thoát nước, nhưng vẫn nên hỏi thợ có kinh nghiệm trong vùng.
Làm sao biết đất mình định mua có nằm trong vùng sạt lở?
Hỏi UBND xã xem khu vực có trong bản đồ khoanh vùng nguy cơ sạt lở hay không, đồng thời hỏi người già trong thôn về lịch sử sạt lở, lũ quét. Tránh mua đất ở chân taluy cao, trong khe suối cạn và cửa khe núi.
Nhà trong vùng nguy cơ cao có được hỗ trợ di dời không?
Nhiều địa phương có chương trình sắp xếp dân cư ra khỏi vùng sạt lở, hỗ trợ đất và một phần kinh phí làm nhà. Điều kiện và mức hỗ trợ theo quy định hiện hành, gia đình nên hỏi trực tiếp tại UBND xã.