ThichUng.comThích Ứng
Nhà ở vùng bão, lũ, ngập

Nhà vùng lũ miền Trung: gác tránh lũ, lối thoát lên mái và tầng trệt chịu nước

Nhà ở rốn lũ miền Trung cần gác tránh lũ đủ cao, đủ chắc, lối thoát lên mái mở được từ bên trong và tầng trệt chịu được nước. Cách bố trí và những sai lầm hay gặp.

Interior of a central Vietnam flood-zone house with a sturdy concrete mezzanine loft and fixed staircase, family belongings stored high, soft side light through wooden shutters, muted blue tones

Nhà ở vùng lũ miền Trung nên có ba thứ: một gác hoặc tầng lửng bằng bê tông cao hơn mực lũ lớn nhất từng gặp, đủ chỗ cho cả nhà và đồ thiết yếu; một lối thoát từ gác lên mái mở được từ bên trong; và tầng trệt làm bằng vật liệu ngâm nước không hỏng. Ba thứ này không chặn được lũ, nhưng giúp người an toàn khi nước lên nhanh trong đêm và giúp nhà sinh hoạt lại được ngay khi nước rút.

Lũ miền Trung khác lũ đồng bằng sông Cửu Long ở chỗ lên rất nhanh, nước chảy xiết, có khi chỉ vài giờ đã ngập quá đầu người, rồi rút trong một hai ngày. Những vùng trũng ven các sông lớn ở Hà Tĩnh, Quảng Trị (gồm cả Quảng Bình cũ), Huế, Đà Nẵng (gồm cả Quảng Nam cũ), Quảng Ngãi đã quen với kiểu nhà có gác tránh lũ từ lâu. Bài này nói về cách làm nhà lâu dài; việc chuẩn bị trong những ngày có bão lũ thuộc một mảng khác.

Vì sao gác tránh lũ hợp với lũ miền Trung

Ở nhiều xóm ven sông miền Trung, người dân không có chỗ cao nào để chạy tới khi nước lên trong đêm: đường làng ngập trước, cầu bị chia cắt, trường học kiên cố ở xa. Chỗ trú gần nhất và chắc nhất chính là phần cao của căn nhà mình. Vì vậy, thay vì cố giữ nước ngoài cửa, cách nghĩ ở đây là dựng một khoảng an toàn ngay bên trong nhà, cao hơn mực nước.

Gác tránh lũ thường là một sàn bê tông cốt thép đổ liền khối với khung nhà, cao hơn mực lũ lịch sử của khu đất, có cầu thang cố định dẫn lên. Nhiều chương trình hỗ trợ nhà chống lũ ở miền Trung đã dùng đúng mô hình này: nhà một tầng có thêm một sàn gác diện tích vừa đủ cho cả gia đình trú vài ngày. Chi phí cao hơn nhà cấp bốn thường nhưng thấp hơn nhiều so với nhà hai tầng đầy đủ.

Điểm mấu chốt là gác phải đủ chắc để chịu người, đồ đạc, lương thực, nước uống trong lúc nhà chịu lực đẩy của dòng nước. Gác gỗ ván đóng tạm phía trên, gác bằng tấm tôn đặt lên xà gồ thì không đủ. Khung nhà và móng cũng phải được tính để không bị dòng lũ xô lệch, nên phần kết cấu cần kỹ sư hoặc đội thợ đã làm nhà chống lũ trong vùng.

Gác tránh lũ làm thế nào cho đúng

Cao độ sàn gác lấy theo mốc lũ lớn nhất, không theo trung bình. Hỏi người già trong xóm, xem vết nước cũ trên tường đình, trường học, rồi cộng thêm khoảng dự phòng. Gác chỉ cao hơn trận lũ năm ngoái là chưa đủ.

Diện tích đủ cho mọi người nằm. Tính cả người già, trẻ nhỏ, có thể thêm người thân sang trú. Gác chật đến mức chỉ ngồi co ro thì không chịu được hai ba đêm.

Cầu thang cố định, có tay vịn. Thang tre, thang nhôm rời dễ bị nước cuốn hoặc đổ trong lúc vội. Cầu thang bê tông hoặc thép cố định giúp người già lên kịp.

Có cửa sổ hoặc ô thoáng mở được. Gác kín hoàn toàn rất bí và tối khi mất điện. Cửa sổ nhỏ còn để gọi người, để quan sát mực nước và để thoát ra ngoài khi cần.

Có chỗ cố định để cất đồ thiết yếu. Kệ đóng sẵn, thùng nhựa có nắp để giấy tờ, thuốc đang dùng theo đơn, đèn pin, nước uống, gạo. Đồ đã nằm sẵn trên gác thì đêm lũ không phải bê vội lên.

Có móc, có cột để buộc thuyền, phao. Nhiều nhà đổ sẵn móc thép ở mép gác hoặc gần cửa sổ, đủ chắc để buộc thuyền nhỏ khi cần di chuyển.

Lối thoát từ gác lên mái: chi tiết hay bị quên

Có những trận lũ vượt cả mốc mà gia đình đã tính. Khi đó, mái nhà là chỗ cuối cùng để trú và để lực lượng cứu hộ nhìn thấy. Nhưng nhiều căn nhà có gác mà không có đường lên mái: trần bê tông kín, mái tôn bắt vít chặt, cửa sổ gác bịt song sắt hàn chết. Người trên gác bị kẹt giữa nước dưới chân và trần trên đầu, đó là tình huống nguy hiểm nhất.

Lối thoát có thể là một ô cửa trên trần gác, nắp mở được từ bên trong, có then cài phía trong chứ không khoá ngoài. Với nhà mái tôn, có thể chừa một ô mái bắt bằng bản lề hoặc bu lông tai hồng để mở tay. Với nhà mái bằng, cầu thang lên sân thượng là đường thoát tự nhiên, chỉ cần cửa tum không khoá chết. Cửa sổ gác nếu cần song chống trộm thì làm loại mở được bằng khoá phía trong, chìa treo ngay cạnh.

Quanh lối thoát nên có chỗ bám: lan can thấp, móc để buộc dây. Đặt sẵn trên gác một sợi dây chắc, một cái búa hoặc dụng cụ đủ khoẻ để phá tôn khi bản lề kẹt. Thử mở lối thoát mỗi năm một lần vào đầu mùa mưa: bản lề gỉ, then kẹt là chuyện thường, phát hiện vào ngày khô ráo thì sửa dễ hơn nhiều.

Tầng trệt chịu nước: chọn gì cho từng bộ phận

Tầng trệt của nhà vùng lũ sẽ ngập, nên mục tiêu là sau khi nước rút, rửa sạch, phơi khô là dùng lại được. Bảng dưới là hướng chọn vật liệu thường gặp, chi tiết từng loại có ở bài riêng về vật liệu chịu nước trên site.

Bộ phậnNên dùngNên tránh
NềnGạch men, đá, bê tông mài, láng xi măngSàn gỗ, sàn gỗ công nghiệp, thảm trải
TườngGạch nung trát vữa xi măng, sơn chống thấmVách thạch cao, tường ốp gỗ, giấy dán tường
CửaCửa nhôm, cửa sắt, cửa nhựa lõi thépCửa gỗ ép, cửa gỗ công nghiệp
Tủ, kệKệ inox, kệ nhựa, tủ treo cao trên tườngTủ gỗ ép đặt sát nền
ĐiệnỔ cắm cao hơn mức lũ, mạch tầng trệt riêngỔ cắm sát chân tường, dây đi dưới nền

Nguyên tắc chọn là: thứ gì ngâm nước rồi phơi khô vẫn giữ hình dạng thì để dưới, thứ gì hút nước, trương nở hoặc mủn thì đưa lên cao hoặc bỏ hẳn khỏi tầng trệt. Bố trí nhà sao cho tầng trệt chủ yếu là không gian sinh hoạt ban ngày, phòng ngủ và đồ quý ở trên.

Những sai lầm hay gặp ở nhà có gác tránh lũ

Nhiều căn nhà đã có gác nhưng vẫn để gia đình gặp nguy hoặc mất đồ, phần lớn do những chi tiết nhỏ sau.

  • Biến gác thành kho chứa đầy đồ cũ, đến lúc lũ về không còn chỗ cho người; nên giữ ít nhất một khoảng trống đủ nằm cho cả nhà.
  • Đặt bình gas, can xăng, hoá chất nông nghiệp trên gác cạnh chỗ người trú; những thứ này nên cất riêng, kín, xa chỗ ngủ.
  • Cầu thang lên gác đặt ở góc khuất, phải đi qua phòng chứa đồ lộn xộn; trong đêm mất điện rất dễ vấp ngã.
  • Đổ sàn gác nhưng không làm lan can, trẻ nhỏ dễ ngã xuống khi tầng dưới đã ngập nước.
  • Không tính chỗ đi vệ sinh trong vài ngày trú trên gác; nên có sẵn xô có nắp, túi đựng, vôi bột để xử lý tạm cho vệ sinh.
  • Để cửa chính tầng trệt mở vào trong và khoá chặt; nước dâng đẩy cửa, cửa kẹt, có khi phá cả khung.

Mỗi đầu mùa mưa, cả nhà nên cùng lên gác một lần: dọn chỗ, kiểm đồ, thử lối thoát, nhắc trẻ nhỏ đường đi. Việc này mất chừng một buổi chiều nhưng giúp mọi người biết làm gì khi nước lên vào ban đêm.

Xây mới hay cải tạo: lựa chọn của từng nhà

Với nhà xây mới, gác tránh lũ nên được chốt ngay từ bản vẽ: cao độ sàn gác, vị trí cầu thang, lối thoát lên mái, cao độ ổ điện, hướng mở cửa. Làm từ đầu thì phần tăng thêm không quá nhiều so với nhà thường. Hỏi xã xem địa phương có chương trình hỗ trợ nhà ở phòng chống lũ hay không và điều kiện thế nào; chính sách thay đổi theo từng giai đoạn, theo quy định hiện hành.

Với nhà cũ, việc cải tạo thêm gác phụ thuộc vào khung nhà. Nhà có cột bê tông, móng tốt thì có thể đổ thêm sàn gác liên kết vào khung. Nhà tường gạch chịu lực, mái ngói cũ thì thêm sàn bê tông rất dễ quá tải, khi đó có thể làm gác khung thép nhẹ hoặc tính đến một khối nhà nhỏ cao tầng bên cạnh làm chỗ trú. Phần này cần thợ có kinh nghiệm và người có chuyên môn kết cấu xem tận nơi.

Một hướng nữa ở cấp thôn là nhà cộng đồng tránh lũ: một nhà kiên cố cao tầng ở giữa xóm cho nhiều hộ trú khi lũ lớn. Hướng này không thay được gác trong từng nhà, vì đêm nước lên nhanh nhiều người không kịp đi, nhưng là chỗ dựa cho các hộ nhà tạm, nhà quá yếu. Đề xuất có thể đưa ra ở cuộc họp thôn, gửi lên UBND xã.

Giữ nhà đứng vững trước dòng lũ chảy xiết

Lũ miền Trung không chỉ dâng lên mà còn chảy. Dòng nước mang theo cây, rác, có khi cả gốc tre, đập vào tường nhà như những cú húc liên tục. Nhà ở mép sông, đầu hướng dòng chảy, gần chỗ đường bị nước xé chịu lực lớn nhất. Vì vậy ngoài cao độ gác, phần móng và khung của nhà vùng lũ cần được tính chắc hơn nhà ở vùng cao ráo.

Một số nguyên tắc thợ lâu năm trong vùng hay áp dụng: móng đặt sâu hơn để dòng nước khoét chân không làm hở móng; cột bê tông ở các góc nhà và chỗ giao tường; giằng tường chạy liên tục quanh nhà; hướng mặt hẹp của nhà về phía dòng chảy chính nếu được chọn hướng đất. Tường bao sân, hàng rào xây kín cao lại hay đổ trước tiên và đổ ập vào nhà, nên ở vùng nước chảy mạnh, hàng rào thoáng có khe cho nước đi qua thường an toàn hơn.

Quanh nhà, những vật dễ trôi như bồn nước inox đặt trên chân thấp, lu, chum, củi, tôn cũ nên được neo hoặc dời lên chỗ cao từ đầu mùa, vì chúng thành vật va đập khi nước chảy. Đây là những chi tiết người có chuyên môn kết cấu trong vùng nắm rõ nhất; khi xây hay sửa, nên hỏi cụ thể về hướng dòng chảy ở đúng mảnh đất của mình.

Câu hỏi thường gặp

Gác tránh lũ nên cao bao nhiêu so với nền nhà?

Không có con số chung. Sàn gác nên cao hơn mực lũ lớn nhất mà khu đất từng gặp, cộng thêm một khoảng dự phòng. Hỏi người già trong xóm, xem vết nước cũ trên các công trình gần đó, rồi bàn với thợ hoặc kỹ sư để chốt cao độ.

Gác gỗ có dùng làm gác tránh lũ được không?

Gác gỗ đóng tạm thường không đủ chắc để chịu người và đồ trong vài ngày, nhất là khi nhà bị dòng nước xô. Sàn bê tông cốt thép liên kết vào khung nhà là lựa chọn an toàn hơn. Nếu buộc phải dùng gỗ, cần thợ có kinh nghiệm tính tải và liên kết.

Có nên khoá chặt lối thoát lên mái để chống trộm không?

Không nên khoá theo cách phải mở từ bên ngoài. Lối thoát lên mái cần mở được nhanh từ bên trong, then cài phía trong, chìa khoá treo ngay cạnh nếu có khoá. Thử mở mỗi đầu mùa mưa để chắc bản lề không gỉ kẹt.

Nhà đang ở là tường gạch chịu lực có đổ thêm gác bê tông được không?

Có thể không an toàn vì sàn bê tông nặng, tường gạch cũ không được tính cho tải đó. Nên mời người có chuyên môn kết cấu xem tận nơi; nhiều trường hợp phải làm gác khung thép nhẹ hoặc khối trú riêng bên cạnh.

Trên gác tránh lũ nên để sẵn những gì?

Nên có nước uống, lương thực khô, đèn pin, áo phao, dây thừng, thuốc đang dùng theo đơn, giấy tờ quan trọng trong túi chống nước, xô có nắp cho vệ sinh tạm. Đồ để sẵn từ đầu mùa thì đêm nước lên không phải chạy đi tìm.

Có hỗ trợ của nhà nước để làm nhà chống lũ không?

Ở một số giai đoạn và địa phương có chương trình hỗ trợ nhà ở phòng chống bão lũ cho hộ nghèo, hộ khó khăn. Đối tượng, mức hỗ trợ thay đổi theo quy định hiện hành, nên hỏi trực tiếp UBND xã nơi cư trú.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138