ThichUng.comThích Ứng
Nhà ở vùng bão, lũ, ngập

Nhà sát sông, ven biển bị xói lở bờ: dấu hiệu sớm và việc nên làm

Bờ sông, bờ biển bị khoét chân thường báo trước bằng vết nứt song song bờ, cây nghiêng, sân lún. Cách tự theo dõi bằng cọc mốc, những việc nên tránh và khi nào báo xã.

Aerial view of a Mekong Delta riverbank with fresh erosion scarps undercutting soil beneath stilt houses, brown river current swirling close to shore, coconut palms, late afternoon light

Nhà sát sông hay ven biển thường nhận được tín hiệu trước khi bờ sụt: vết nứt trên mặt đất chạy song song với mép bờ, cây và cột nghiêng dần ra phía nước, sân hoặc nền nhà lún xuống phía sông, chân bờ bị khoét thành hàm ếch. Khi thấy những dấu hiệu này, việc nên làm là ngừng mọi thứ làm tăng tải và tăng nước ở mép bờ, theo dõi bằng mốc đo đơn giản, báo UBND xã, và tính phương án dời người, dời đồ ra xa bờ.

Sạt lở bờ sông đã thành chuyện thường gặp ở nhiều nơi thuộc đồng bằng sông Cửu Long, dọc các sông lớn miền Bắc và miền Trung, còn xói lở bờ biển xảy ra ở nhiều đoạn bờ từ Bắc vào Nam. Nguyên nhân thường đan xen: dòng chảy và sóng, thay đổi lượng phù sa, khai thác cát, xây dựng sát bờ. Bài viết không thay cho đánh giá của cơ quan chuyên môn, mà giúp hộ gia đình nhận ra sớm và tránh những việc làm nặng thêm.

Vì sao bờ sông, bờ biển bị khoét

Bờ sông giữ được hình dạng nhờ cân bằng giữa đất bờ và dòng nước. Khi dòng chảy mạnh áp sát bờ, nhất là ở khúc sông cong phía ngoài, nước liên tục cuốn đất ở chân bờ đi. Phần đất phía trên mất chỗ tựa, tạo thành vách hàm ếch, tới một lúc thì sụt cả mảng. Khi lượng phù sa sông mang về giảm, dòng nước đói phù sa càng lấy đất từ bờ nhiều hơn.

Những thứ do con người làm có thể đẩy quá trình này nhanh hơn: khai thác cát dưới lòng sông làm đáy sâu thêm, nhà và kho xây sát mép bờ đè tải lên đất đã yếu, nước thải sinh hoạt xả thẳng xuống mép bờ làm đất bão hoà nước, phát quang cây bờ làm mất bộ rễ giữ đất. Tàu thuyền lớn chạy sát bờ tạo sóng vỗ liên tục cũng làm chân bờ bị bào mòn.

Ở ven biển, sóng và triều đóng vai trò chính, nhất là trong các đợt bão, gió mùa mạnh kết hợp triều cường. Bãi cát, cồn cát, rừng ngập mặn trước nhà là lớp đệm hấp thụ năng lượng sóng; khi lớp đệm này mất, sóng đánh thẳng vào chân nhà. Hiểu cơ chế giúp thấy rằng giữ bờ không chỉ là việc của một nhà, mà là của cả đoạn bờ.

Dấu hiệu sớm cần để ý quanh nhà

Phần lớn những vụ sạt lở bờ đều có dấu hiệu trước vài ngày tới vài tháng. Người sống sát bờ nên đi quanh nhà định kỳ, nhất là sau những đợt nước lớn, và để ý những điều sau.

  • Vết nứt trên mặt đất, trên sân, chạy gần song song với mép bờ; vết nứt dài và rộng dần theo thời gian là dấu hiệu rất đáng lo.
  • Chân bờ bị khoét lõm vào thành hàm ếch, nhìn từ thuyền hoặc từ bờ đối diện thấy rõ phần đất treo phía trên.
  • Cây, cột điện, hàng rào nghiêng dần ra phía sông, phía biển; rễ cây lộ ra ở mép bờ.
  • Sân, nền nhà lún xuống ở phía gần bờ, gạch nền nứt, tường nhà xuất hiện vết nứt mới.
  • Nước sông tạo xoáy sát bờ, dòng chảy mạnh bất thường ở đoạn trước nhà.
  • Đất ở mép bờ rơi xuống nước thành từng mảng nhỏ, nhất là lúc nước ròng.
  • Ở ven biển: bãi cát trước nhà hẹp dần qua từng mùa, chân kè, chân móng nhà bắt đầu lộ ra.

Một dấu hiệu riêng lẻ chưa chắc là sắp sạt, nhưng nhiều dấu hiệu cùng xuất hiện, hoặc dấu hiệu tăng nhanh sau mỗi đợt nước, là lúc phải báo chính quyền và tính chuyện dời người, dời tài sản.

Tự theo dõi bằng cọc mốc: cách làm đơn giản

Cảm giác "bờ lở thêm" rất khó tin cậy. Một cách theo dõi đơn giản mà nhiều hộ sát sông có thể tự làm là đặt cọc mốc và đo định kỳ.

  1. Chọn hai ba điểm cố định cách xa mép bờ, ở phía trong nhà hoặc sân, nơi không bị ảnh hưởng: chân cột bê tông, gốc cây lớn phía trong, hoặc đóng cọc bê tông nhỏ.
  2. Từ mỗi điểm, đo khoảng cách thẳng góc tới mép bờ bằng thước dây; ghi số đo, ngày đo vào một cuốn sổ.
  3. Đánh dấu vết nứt trên sân bằng sơn ở hai đầu, đo chiều dài và độ rộng vết nứt.
  4. Chụp ảnh mép bờ từ cùng một vị trí, cùng góc máy mỗi lần đo.
  5. Đo lại mỗi tháng, và đo thêm sau những đợt nước lớn, triều cường, bão.
  6. So các số đo: khoảng cách tới mép bờ ngắn lại, vết nứt dài hoặc rộng ra là bờ đang tiếp tục bị xói.

Cuốn sổ và loạt ảnh này rất có ích khi trình bày với cán bộ xã hoặc cơ quan chuyên môn đến kiểm tra. Số đo cụ thể theo thời gian thuyết phục hơn nhiều so với lời kể "dạo này lở nhiều lắm".

Những việc không nên làm ở mép bờ

Không xây thêm, không chất đồ nặng sát mép bờ. Nhà phụ, chuồng trại, đống cát đá, gạch, bồn nước đặt sát bờ làm tăng tải lên khối đất vốn đã yếu.

Không xả nước thải, nước mưa thẳng xuống mép bờ. Nước liên tục chảy qua mép bờ làm đất bão hoà, mất ma sát, dễ trượt. Gom nước về một đường ống hoặc rãnh có kiểm soát, xa vị trí đang có vết nứt.

Không tự đổ đá, đổ xà bần lấp chân bờ. Đổ không đúng kỹ thuật vừa tăng tải lên bờ, vừa có thể làm dòng chảy đổi hướng, gây xói ở nhà bên cạnh. Công trình kè bờ cần thiết kế của cơ quan chuyên môn.

Không chặt cây bờ, không phát quang trắng. Bộ rễ của tre, bần, dừa nước, các loài cây bản địa giữ đất bờ rất tốt. Chặt cây làm mất lớp giữ đất tự nhiên.

Không khai thác cát, đất ở chân bờ. Lấy cát, đất ở chân bờ hoặc lòng sông gần bờ làm đáy sâu thêm, bờ mất chỗ tựa. Thấy việc khai thác trái phép, báo chính quyền địa phương.

Giữ bờ bằng cây và bằng cách sống chung

Ở những đoạn bờ chưa nguy cấp, trồng và giữ thảm thực vật là cách lâu dài, ít tốn kém. Ven sông, tre, bần, dừa nước, các loại cỏ có bộ rễ chùm dày giúp giữ đất ở mép bờ. Ven biển, rừng ngập mặn và cây chắn sóng trên bãi cát làm giảm năng lượng sóng trước khi tới bờ. Loại cây phù hợp tuỳ vùng, tuỳ độ mặn, nên hỏi cán bộ nông nghiệp, kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý đê điều tại địa phương.

Cây không giữ được những đoạn bờ đã bị dòng chảy chính áp sát và khoét sâu; khi đó cần công trình kè do cơ quan chuyên môn thiết kế. Nhưng với các đoạn bờ đang ổn hoặc mới chớm xói, giữ cây và không đè thêm tải là cách hộ gia đình làm được ngay.

Một hướng lâu dài khác là dời phần sinh hoạt chính của gia đình ra xa mép bờ. Nhiều hộ ở đồng bằng sông Cửu Long đã dần chuyển nhà chính lùi vào trong, phần sát bờ chỉ để trồng cây, làm cầu bến nhẹ. Điều này cần đất và tiền, không phải nhà nào cũng làm được ngay, nhưng nên là một mục tiêu khi tính chuyện xây mới hoặc sửa lớn.

Báo chính quyền và tính chuyện di dời

Khi thấy dấu hiệu sạt lở rõ ràng, việc đầu tiên là báo UBND xã, phường nơi mình ở. Kèm theo số đo và ảnh từ cọc mốc nếu có. Chính quyền có thể cử người kiểm tra, khoanh vùng cảnh báo, đề xuất cơ quan chuyên môn đánh giá. Những hộ trong vùng nguy hiểm có thể được đưa vào diện cảnh báo hoặc diện di dời theo các chương trình của địa phương.

Chính sách hỗ trợ di dời dân khỏi vùng sạt lở, hỗ trợ đất tái định cư, hỗ trợ làm nhà mới thay đổi theo từng địa phương và từng giai đoạn, theo quy định hiện hành. Gia đình nên hỏi trực tiếp tại UBND xã về điều kiện, thủ tục và thời gian, thay vì nghe thông tin truyền miệng.

Trong lúc chờ, những việc gia đình tự làm được là: dời đồ quý, giấy tờ, người già, trẻ nhỏ ra phần nhà xa bờ nhất; không ngủ ở phòng sát mép bờ đang có vết nứt; giữ một lối đi ra phía đường lớn thông thoáng. Khi vết nứt tăng nhanh, đất kêu, nước đục bất thường, đừng chờ mà rời khỏi nhà ngay và báo hàng xóm cùng biết.

Nhà ven biển: khoảng lùi, cồn cát và móng nhà

Xói lở ven biển khác bờ sông ở chỗ nó thường diễn ra theo mùa: mùa gió mạnh, sóng lớn kéo cát đi, mùa êm sóng lại bồi một phần. Nhìn bãi cát trước nhà trong một tháng có thể thấy rộng ra, nhưng qua vài năm thì đường bờ vẫn lùi dần vào trong. Vì vậy với nhà ven biển, nên so sánh ảnh chụp cùng mùa của các năm, chứ không so tháng trước với tháng sau.

Cồn cát tự nhiên và thảm cây bò, cây bụi trên cồn là lớp đệm rất quý. Mỗi lần san cồn cát để xây quán, mở lối xuống biển, lớp đệm đó mỏng đi. Những hộ đang ở sau cồn cát nên giữ nguyên cồn, đi xuống biển theo lối cố định, không giẫm nát thảm cây. Nhà xây mới nên lùi xa đường mép nước càng nhiều càng tốt; nhiều địa phương có quy định về hành lang bảo vệ bờ biển, hỏi UBND xã trước khi chọn vị trí xây.

Móng nhà ven biển hay bị sóng khoét chân trong các đợt triều cường kèm gió mạnh. Móng nông đặt trên cát dễ bị hổng một phía, nhà nghiêng, nứt. Khi xây, nên hỏi người có chuyên môn về độ sâu móng phù hợp với nền cát và khoảng cách tới mép nước. Hơi muối cũng làm thép trong bê tông gỉ nhanh hơn, nên lớp bê tông bảo vệ cốt thép và chất lượng vữa ở vùng này cần được làm kỹ.

Câu hỏi thường gặp

Vết nứt trên sân chạy song song bờ sông có nguy hiểm không?

Đây là một trong những dấu hiệu đáng lo nhất, vì nó cho thấy khối đất giữa vết nứt và mép bờ đang có xu hướng trượt ra phía sông. Nên đánh dấu, đo và theo dõi thường xuyên, đồng thời báo UBND xã để được kiểm tra.

Có nên tự đổ đá, đóng cừ để giữ bờ trước nhà không?

Không nên tự làm khi chưa có ý kiến chuyên môn. Đổ đá không đúng cách có thể tăng tải lên bờ đang yếu, làm dòng chảy đổi hướng và gây xói ở nhà bên cạnh. Công trình kè bờ cần thiết kế và cho phép của cơ quan quản lý.

Trồng cây gì để giữ bờ sông?

Các loại có bộ rễ chùm dày, chịu ngập như tre, bần, dừa nước và cỏ bản địa thường được dùng. Loài phù hợp tuỳ vùng, tuỳ độ mặn của nước. Nên hỏi cán bộ nông nghiệp hoặc kiểm lâm địa phương trước khi trồng.

Nhà ở vùng sạt lở có được hỗ trợ di dời không?

Nhiều địa phương có chương trình hỗ trợ di dời dân khỏi vùng sạt lở nguy hiểm. Điều kiện, mức hỗ trợ và thủ tục thay đổi theo quy định hiện hành. Gia đình nên hỏi trực tiếp tại UBND xã, phường để biết chính xác.

Bờ biển trước nhà ngày càng hẹp thì nên làm gì?

Nên theo dõi định kỳ bằng ảnh chụp cùng góc và số đo khoảng cách, giữ cây chắn sóng và rừng ngập mặn nếu có, tránh xây thêm sát bãi. Đồng thời báo chính quyền địa phương để được đánh giá và đưa vào kế hoạch bảo vệ bờ.

Khi nào phải rời khỏi nhà ngay?

Khi vết nứt mở rộng nhanh, đất có tiếng kêu, nhà nghiêng hoặc nứt thêm rõ rệt, mép bờ sụt từng mảng liên tục. Lúc đó không nên chờ thêm mà đưa người ra khỏi nhà ngay, báo hàng xóm và chính quyền.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138