ThichUng.comThích Ứng
Nhà ở cho mùa nóng dài

Nhà mái tôn ở nông thôn: cải tạo cho mát với ít tiền, làm dần theo từng mùa

Nhà mái tôn ở quê nóng vì tôn hấp nắng, trần thấp và không có đường cho khí nóng thoát. Kế hoạch làm dần ba mùa: thông gió, che bóng, làm trần thoáng, rồi mới tính lớn.

Low single-storey rural Vietnamese house with a corrugated metal roof under a bamboo trellis of gourd vines, gable vents open, chickens in a dirt yard, bright morning haze

Nhà mái tôn ở nông thôn nóng vì ba lý do cộng lại: tấm tôn mỏng hấp nắng và toả nhiệt thẳng xuống, nhà thường thấp nên người ở sát lớp khí nóng dưới mái, và không có đường cho khí nóng thoát ra. Muốn cải tạo với ít tiền, nên làm dần theo từng mùa: trước hết mở đường thông gió dưới mái và che bóng cho nhà, sau đó làm một lớp trần có khoảng thoáng, cuối cùng mới tính các việc lớn như nâng mái, mở rộng hiên.

Bài này đưa ra một kế hoạch ba mùa cho nhà cấp bốn mái tôn, kèm những việc làm ngay không tốn tiền và những điều cần tính về gió bão. Chi tiết các loại vật liệu chống nóng cho chính tấm mái là một đề tài riêng; ở đây bàn cả căn nhà, theo cách một hộ nông thôn có thể tự sắp xếp công việc và tiền bạc.

Nhà mái tôn nóng vì đâu

Tôn là tấm kim loại mỏng. Dưới nắng trưa, mặt tôn nóng rất nhanh và toả nhiệt xuống dưới gần như ngay lập tức. Khác với mái ngói hay mái bê tông có độ trễ, nhà mái tôn nóng theo đúng nhịp nắng: nắng lên là nóng, nắng tắt thì mát nhanh hơn. Đây vừa là điểm yếu vừa là điểm có thể tận dụng.

Lý do thứ hai là chiều cao. Nhiều nhà cấp bốn mái tôn được dựng thấp để tiết kiệm, đỉnh mái chỉ cao hơn đầu người không nhiều. Lớp khí nóng tích dưới mái nằm ngay trên đầu, không có chỗ để bốc lên xa.

Lý do thứ ba là kín. Tường hồi hai đầu xây kín đến tận mái, mép mái ốp sát tường, cửa sổ nhỏ, không có khe hở nào ở phần cao của nhà. Khí nóng bị nhốt lại trong khoảng tam giác dưới mái rồi đè xuống.

Ba lý do này cho thấy hướng sửa: tạo đường thoát cho khí nóng dưới mái, che bớt nắng trên mái và quanh nhà, tách người khỏi tấm tôn bằng một lớp trần có khoảng thoáng. Phần lớn những việc này làm dần được, không cần dỡ nhà.

Làm ngay hôm nay, gần như không tốn tiền

Trước khi bỏ tiền, có vài việc làm ngay được trong mùa nóng này:

  • Đổi giờ sinh hoạt trong nhà: giờ trưa nóng nhất ra ngồi dưới bóng cây, hiên, chái; dồn việc nấu nướng sang sáng sớm hoặc bếp ngoài sân.
  • Dời chỗ ngủ trưa: nằm chiếu dưới sàn chỗ thoáng gió, không nằm giường cao sát mái.
  • Mở mọi khe có thể mở: cửa sổ hai phía, cửa sau, khe giữa mép mái và đỉnh tường nếu có. Tháo bớt tấm che kín các ô thoáng cũ.
  • Che tạm phía tây: dựng phên tre, bạt cũ, lưới che nắng cách tường tây một khoảng để chặn nắng chiều.
  • Tưới đất sân quanh nhà buổi chiều nếu có nước, để mặt đất bớt hắt nhiệt. Ở vùng thiếu nước mùa khô thì bỏ qua việc này, dành nước cho sinh hoạt.
  • Dọn đồ chất trên gác, trên xà: đồ đạc chất cao dưới mái cản luồng khí nóng thoát ra.

Những việc này không biến nhà mái tôn thành nhà mát, nhưng giúp cả nhà dễ chịu hơn trong lúc chuẩn bị các bước cải tạo.

Mùa thứ nhất: mở đường thoát khí nóng và che bóng

Ô thoáng đầu hồi. Đục hoặc mở ô thoáng ở phần cao của hai bức tường hồi, sát dưới mái, có song chắn và lưới. Khí nóng tích dưới mái sẽ thoát qua đây, nhất là khi có gió thổi dọc nhà. Đây thường là việc rẻ nhất mà hiệu quả rõ nhất cho nhà mái tôn.

Khe thoáng giữa mép mái và đỉnh tường. Nếu phần giao giữa mái và tường dọc đã bị trát kín, có thể mở lại khe thoáng có lưới chắn chim chuột. Khí mát vào từ cửa thấp, khí nóng ra từ khe cao.

Giàn cây che phía tây và một phần mái. Dựng giàn tre hoặc sắt cho mướp, bầu, bí leo, phủ bóng lên tường tây và vươn sang che một phần mái. Lá dày che nắng, lại có thêm cái ăn. Giàn phải tách khỏi mái tôn, không đặt đè lên mái.

Trồng cây bóng mát. Một hai cây tán vừa ở phía tây và tây nam, trồng cách nhà đủ xa. Năm đầu cây còn nhỏ, giàn leo gánh phần che nắng.

Hiên trước nhà. Nếu nhà chưa có hiên, một mái hiên thoáng phía trước, cao hơn cửa, che được cửa chính và tạo chỗ ngồi mát. Mái hiên nên để thoáng phía trên tường, không nối kín vào mái chính.

Mùa thứ hai: làm trần có khoảng thoáng phía trên

Khi đã có đường thoát khí nóng ở đầu hồi, bước tiếp theo là làm một lớp trần ngăn người với tấm tôn. Trần không cần đắt tiền: tấm nhựa, tấm xi măng mỏng, ván ép, thậm chí phên tre, cót ép đều được nhiều nhà ở quê dùng. Điều quan trọng không phải vật liệu trần mà là khoảng không phía trên trần phải thông với ô thoáng đầu hồi.

Khoảng không đó là một lớp đệm: khí nóng từ tấm tôn tích ở đây rồi thoát ra hai đầu hồi, không đè thẳng xuống phòng. Trần đóng kín mà khoảng trên trần không có đường thoát thì chỉ dồn nhiệt lại, lâu ngày trần cũng nóng và toả xuống.

Trần nên đặt cao nhất có thể để phòng không bị thấp thêm. Nếu nhà vốn thấp, có thể chỉ làm trần cho phòng ngủ và gian chính trước, các phần khác làm sau.

Có thể đặt thêm một lớp cách nhiệt mỏng trên mặt trần, phía dưới khoảng thoáng. Đây là phần liên quan đến vật liệu chống nóng, nên hỏi thợ địa phương loại nào đã dùng bền ở vùng mình, chú ý chống ẩm và chống cháy, nhất là chỗ có đường dây điện đi trên trần.

Mùa thứ ba: những việc lớn khi đã dành đủ tiền

Nâng mái. Nâng cao tường hoặc cột để mái cao hơn giúp khí nóng có chỗ bốc lên xa đầu người. Việc này đụng kết cấu, cần thợ có kinh nghiệm, và nên làm cùng lúc với thay tôn nếu tôn đã cũ.

Mái hai lớp hoặc lớp chống nóng cho mái. Đây là phần vật liệu chuyên cho mái, có nhiều cách khác nhau. Hỏi thợ và người đã làm trong vùng, so sánh độ bền, chi phí bảo dưỡng và khả năng chịu gió.

Mở rộng hiên, chái quanh nhà. Hiên rộng ở hai phía đông và tây che tường khỏi nắng, đồng thời là chỗ sinh hoạt mát. Nhiều ngôi nhà nông thôn truyền thống mát chính nhờ hiên và chái rộng.

Làm lại cửa. Thay cửa kín bằng cửa chớp hoặc cửa có ô thoáng phía trên, mở rộng cửa sổ hai phía đối nhau.

Thứ tự trong mùa thứ ba. Nếu không đủ tiền làm cả bốn việc, hãy xem số đo nhiệt độ sau hai mùa trước. Nhà vẫn nóng chủ yếu vào giờ trưa thì ưu tiên phần mái. Nhà nóng về chiều qua tường và cửa thì ưu tiên hiên và chái phía tây. Nhà vẫn bí dù đã có ô thoáng thì ưu tiên làm lại cửa cho gió đi xuyên.

Mái tôn và mùa mưa bão

Mọi thay đổi phải tính đến gió. Ô thoáng đầu hồi, khe thoáng mép mái là chỗ gió có thể lùa vào nâng mái nếu làm sai. Thợ cần bố trí ô thoáng có song chắc, đặt ở vị trí không tạo đường cho gió luồn ngược lên dưới tấm tôn.

Vít và liên kết mái. Mỗi dịp cải tạo là dịp kiểm tra lại vít bắt tôn, xà gồ, liên kết giữa mái và tường. Mái nhẹ như tôn rất dễ bị gió bão lật nếu liên kết lỏng. Ở vùng hay có bão, hỏi thợ cách gia cố theo kinh nghiệm địa phương.

Giàn cây và cây quanh nhà. Giàn phải tách khỏi mái, cây phải tỉa trước mùa bão. Không để cành cây chạm mái tôn.

Tiếng mưa. Mái tôn mưa to rất ồn. Lớp trần và lớp đệm dưới mái giảm được phần nào tiếng ồn, là lợi ích phụ của việc làm trần ở mùa thứ hai.

Tính tiền làm dần và góp sức trong xóm

Lợi thế của kế hoạch nhiều mùa là có thể tính tiền theo từng bước, và mỗi bước đều cho kết quả dùng được ngay chứ không phải chờ làm xong cả gói mới thấy khác. Mùa thứ nhất chủ yếu là công, tre, lưới và ít xi măng, chi phí ở mức thấp. Mùa thứ hai tốn hơn vì cần vật liệu trần và thợ, chi phí ở mức vừa. Mùa thứ ba là khoản lớn, nên để dành dần và gộp với lần sửa nhà tất yếu như khi tôn đã gỉ cần thay.

Sau mỗi bước, đo nhiệt độ trong nhà vào buổi trưa và chiều để biết bước đó có tác dụng ra sao. Có nhà thấy sau hai mùa đầu đã đủ mát để sống thoải mái, không cần việc lớn.

Ở nông thôn, việc dựng giàn, đục ô thoáng, làm trần đơn giản thường là việc anh em, hàng xóm giúp nhau được. Vài nhà cùng mua vật liệu một lần đỡ được tiền chở. Những việc đụng kết cấu như nâng mái, thay xà gồ thì phải có thợ có tay nghề, không tiết kiệm ở chỗ này.

Một số địa phương có chương trình hỗ trợ cải tạo nhà ở cho hộ khó khăn hoặc nhà an toàn trước thiên tai. Hỏi UBND xã về chương trình đang áp dụng, theo quy định hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Nhà mái tôn nóng nên làm gì trước tiên?

Việc rẻ và hiệu quả nhất thường là mở ô thoáng ở phần cao của hai tường hồi để khí nóng dưới mái thoát ra, kết hợp che nắng phía tây bằng giàn cây hoặc phên tre. Hai việc này làm được trong một mùa với chi phí thấp.

Làm trần cho nhà mái tôn có làm nhà mát hơn không?

Có, nếu khoảng không phía trên trần thông với ô thoáng đầu hồi để khí nóng thoát ra. Trần đóng kín mà khoảng trên trần không có đường thoát thì nhiệt chỉ dồn lại, về lâu dài trần cũng nóng và toả xuống phòng.

Mở ô thoáng đầu hồi có nguy hiểm khi có bão không?

Có thể, nếu làm sai vị trí hoặc không có song chắn chắc chắn, gió có thể lùa vào dưới mái. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm bố trí ô thoáng và nhân dịp đó kiểm tra lại vít bắt tôn, liên kết mái với tường.

Trồng giàn mướp che mái tôn được không?

Được, nhưng giàn phải dựng riêng, tách khỏi mái, không để dây leo bò trực tiếp lên tấm tôn. Giàn che tường tây và một phần mái giúp nhà mát hơn rõ, lại có thêm rau quả. Trước mùa bão cần tỉa và gia cố giàn.

Có nên nâng mái nhà cấp bốn cho mát?

Nâng mái giúp khí nóng có chỗ bốc lên xa đầu người nên nhà mát hơn, nhưng đây là việc đụng kết cấu và tốn kém. Nên làm khi đã thử các bước rẻ hơn mà chưa đủ, và gộp với dịp thay tôn cũ, có thợ tay nghề tính toán.

Hộ khó khăn có được hỗ trợ cải tạo nhà không?

Một số địa phương có chương trình hỗ trợ nhà ở cho hộ khó khăn hoặc nhà an toàn trước thiên tai. Điều kiện và mức hỗ trợ thay đổi theo từng chương trình, nên hỏi trực tiếp UBND xã về quy định hiện hành.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138