Nhà hướng tây nóng vì nắng chiều chiếu xiên thấp, gần như nằm ngang, đúng vào lúc nhiệt độ ngoài trời cao nhất trong ngày. Cách làm mát hiệu quả nhất là chặn nắng từ phía ngoài trước khi nó chạm vào kính và tường: lam đứng hoặc lam xoay, mái hiên đủ vươn, giàn cây hoặc cây bóng mát. Rèm dày bên trong chỉ đỡ chói, không chặn được nhiệt.
Bài này giải thích vì sao nắng tây khó trị, chọn lam ngang hay lam đứng theo góc nắng, mái hiên vươn bao nhiêu là vừa, dùng cây và giàn leo thế nào, và những điều cần bàn với thợ trước khi làm để lớp che nắng không thành mối lo khi mùa bão tới.
Vì sao nắng chiều khó chịu hơn nắng sáng
Nắng buổi sáng chiếu vào mặt đông khi không khí còn mát, tường chưa nóng. Nắng chiều thì khác: nó đến sau khi mái và không khí đã nóng suốt từ trưa, nên cái nóng chồng lên cái nóng. Thêm nữa, tường hướng tây phải hứng nắng vào cuối ngày, nhiệt ngấm vào khối gạch rồi nhả ra trong phòng vào lúc chiều tối, đúng giờ cả nhà đi làm, đi học về.
Góc nắng là chỗ quan trọng nhất. Buổi trưa mặt trời ở gần đỉnh đầu, chỉ cần một mái hiên ngắn là che được cửa. Buổi chiều mặt trời xuống thấp, tia nắng gần như nằm ngang, chui dưới mái hiên vào tận sâu trong phòng. Đây là lý do nhiều nhà có ô văng trên cửa sổ hướng tây mà vẫn bị nắng rọi vào tới chân giường.
Ở nước ta, càng vào sâu trong mùa nóng, nắng chiều càng gắt và kéo dài. Những đợt nóng ngày càng dài hơn như cơ quan khí tượng đã nhiều lần cảnh báo khiến mặt tây trở thành điểm yếu nhất của nhiều ngôi nhà. Một ngôi nhà mặt tiền quay về hướng tây không phải là nhà xấu, nhưng cần lớp che nắng làm đúng ngay từ đầu.
Che từ bên ngoài luôn hiệu quả hơn che bên trong
Khi nắng xuyên qua tấm kính, phần lớn năng lượng biến thành nhiệt ngay trong phòng. Rèm dày treo phía trong chặn ánh sáng, nhưng nhiệt đã ở trong nhà, nằm kẹt giữa rèm và kính rồi tỏa dần ra. Đứng sau rèm vẫn thấy nóng, chỉ là tối hơn.
Ngược lại, một tấm mành tre, một hàng lam hay một tán cây ở phía ngoài chặn nắng trước khi nó đến được kính. Nhiệt vẫn được tạo ra, nhưng ở ngoài trời, gió cuốn đi. Kinh nghiệm chung của người làm nghề là cùng một diện tích che, che ngoài giữ mát tốt hơn che trong rất nhiều.
Nguyên tắc này áp cho cả tường. Tường tây được che bóng suốt buổi chiều sẽ nóng ít hơn hẳn tường để trần trụi dưới nắng. Lớp che không cần kín hoàn toàn; chỉ cần đổ bóng lên phần lớn mặt tường và chừa khoảng hở cho gió lùa qua giữa lớp che và tường.
Vì vậy, khi ngân sách có hạn, hãy ưu tiên che phía ngoài cho những cửa kính và mảng tường hướng tây lớn nhất trước, rồi mới tính tới rèm, phim dán kính hay các thứ bên trong.
Lam ngang, lam đứng hay lam xoay: chọn theo góc nắng
Lam là những thanh song song đặt phía ngoài cửa hoặc mặt tường để cắt tia nắng. Hướng đặt thanh quyết định chúng che được nắng nào.
| Kiểu lam | Che tốt nắng nào | Hợp với | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|---|
| Lam ngang | Nắng cao buổi trưa | Mặt nam, cửa có mái hiên ngắn | Với nắng tây buổi chiều phải đặt rất dày mới cản được |
| Lam đứng | Nắng xiên thấp từ một bên | Mặt tây, tây nam | Nghiêng thanh về phía nắng tới thì che tốt mà vẫn nhìn ra ngoài được |
| Lam xoay | Điều chỉnh theo giờ trong ngày | Mặt tiền nhà phố có cửa lớn | Có trục, bản lề nên cần bảo dưỡng, chọn loại chịu gió |
| Gạch bông gió, tường hoa | Nắng mọi góc, vẫn để gió qua | Lô gia, cầu thang, sân phơi | Che kín hơn lam, giảm tầm nhìn, cần lau bụi |
Với mặt tây, lam đứng hoặc lam đứng nghiêng thường cho kết quả tốt nhất vì tia nắng chiều đến từ phía thấp và chếch bên. Khoảng cách giữa các thanh càng hẹp, che càng kín, nhưng nhà càng tối và bí. Một cách thử đơn giản trước khi làm thật là dựng tạm vài tấm ván hoặc tấm bìa cứng theo kiểu định làm vào khoảng bốn giờ chiều, xem bóng đổ có phủ được cửa không.
Mái hiên, ô văng và giàn: vươn bao nhiêu là đủ
Mái hiên và ô văng che tốt nắng cao, nhưng với nắng tây thấp, chúng phải vươn ra khá xa mới có tác dụng. Một nguyên tắc dễ nhớ: mái hiên che được phần cửa nằm trong góc bóng của nó. Cửa càng cao, mái hiên càng phải dài hoặc phải đặt thấp xuống.
Lấy ví dụ giả định một cửa sổ cao chừng một mét rưỡi trên tường tây. Ô văng chỉ vươn ra ba bốn tấc gần như không cản được nắng lúc bốn giờ chiều. Muốn che được phần lớn cửa, người ta thường phải làm mái hiên vươn xa hơn nhiều, kết hợp thêm rèm tre buông xuống ở mép mái hiên hoặc một hàng lam đứng.
Giàn che là cách rất hợp với nhà ở nông thôn và nhà có sân trước: một khung sắt hoặc gỗ vươn ra trước mặt tây, phía trên cho cây leo hoặc căng lưới che nắng. Giàn không làm nóng thêm như mái tôn, lại để gió lùa qua. Mùa nắng giàn xanh dày, mùa mưa có thể tỉa bớt cho sáng nhà.
Khi làm mái hiên hay giàn phía tây, cần tính chiều cao để không cản gió vào nhà và không thành chỗ đọng nhiệt. Mái hiên lợp tôn thấp sát cửa sổ có khi lại hắt nhiệt vào phòng; nếu dùng tôn thì nên để cao, có khoảng hở phía trên tường cho hơi nóng thoát ra.
Cây và giàn leo chắn nắng chiều
Đặt cây ở phía tây và tây nam của nhà. Một cây tán rộng trồng cách nhà một khoảng vừa phải phía tây có thể đổ bóng lên cả mảng tường vào buổi chiều. Nên chọn cây có tán đủ cao để bóng phủ lên tường và cửa, không chỉ che mặt đất.
Giàn leo sát tường khi đất hẹp. Nhà không có chỗ trồng cây lớn vẫn có thể dựng giàn lưới cách tường một khoảng để dây leo bám lên. Lớp lá dày cộng khoảng không khí giữa giàn và tường làm tường nóng ít hơn hẳn. Giàn không nên bám thẳng vào tường để tránh ẩm và rễ bám làm hỏng lớp trát.
Chọn cây theo nhu cầu. Muốn mát quanh năm thì chọn cây giữ lá. Muốn mùa đông ở miền Bắc có nắng ấm vào nhà thì có thể chọn cây rụng lá mùa lạnh. Cây có quả to, cành giòn hay rễ khoẻ phải trồng xa nhà hơn.
Kiên nhẫn với cây. Cây cần vài mùa mới đủ tán. Trong thời gian chờ, dùng lưới che nắng hoặc mành tre tạm thời, khi cây lớn thì tháo dần ra.
Giữ khoảng an toàn với mái và dây điện. Cây phía tây che nắng tốt nhất khi tán vươn gần nhà, nhưng cành chạm mái, chạm dây điện là mối lo khi có giông. Mỗi năm trước mùa mưa bão nên tỉa bớt cành vươn về phía mái, cành khô, cành mọc dày làm tán nặng. Tỉa đúng cách giúp gió lọt qua tán, cây ít bị quật đổ mà bóng mát vẫn còn.
Chọn vật liệu cho lớp che nắng
Tre, gỗ. Nhẹ, mát mắt, dễ làm, hợp nhà nông thôn và nhà vườn. Tre phải được xử lý chống mọt và thay sau vài mùa; gỗ cần sơn dầu bảo vệ. Hợp với ai muốn làm dần, chi phí ở mức thấp đến vừa.
Nhôm, thép sơn tĩnh điện. Bền, ít bảo dưỡng, làm được lam xoay. Lam kim loại bản mỏng hấp nhiệt nhanh nên phải để cách tường, cách kính một khoảng cho gió thổi qua. Chi phí ở mức vừa đến cao.
Gạch bông gió, gạch thông gió. Vừa che vừa thoáng, bền gần như vĩnh viễn, hợp cho lô gia, cầu thang, sân phơi hướng tây. Nặng nên cần kết cấu đỡ chắc, không tự xây cao mà thiếu giằng.
Lưới che nắng, bạt. Rẻ, làm nhanh, tháo lắp được theo mùa. Không bền với nắng gắt nhiều năm và phải tháo khi có tin bão. Phù hợp như lớp che tạm trong lúc chờ cây lớn hoặc chờ đủ tiền làm lam.
Những điều cần bàn với thợ trước khi làm
Lớp che nắng nằm ngoài nhà, phải chịu nắng mưa và gió bão nhiều năm. Trước khi đặt thợ, nên chuẩn bị sẵn những câu hỏi sau:
- Khung lam, mái hiên bắt vào đâu, có đủ chắc khi có gió mạnh không. Ở vùng hay có bão, hỏi thêm cách giằng và cách tháo nhanh phần dễ bay.
- Lớp che có làm cản lối thoát hiểm, cửa sổ cứu hộ hay không. Không nên bịt kín toàn bộ cửa tầng trên bằng khung cố định.
- Khoảng cách giữa lớp che và tường, kính là bao nhiêu để gió lùa qua được và tiện lau chùi, sơn sửa.
- Nước mưa từ mái hiên, giàn chảy đi đâu, có hắt vào nhà hàng xóm hay đọng lại chân tường không.
- Với nhà mặt phố, lớp che vươn ra ngoài có đúng quy định về phần nhô ra mặt đường không. Hỏi UBND xã, phường hoặc cơ quan cấp phép xây dựng ở địa phương trước khi làm.
- Làm mẫu một ô cửa trước, theo dõi một tuần nắng, thấy ổn rồi mới làm cả mặt nhà.
Phần kết cấu, nhất là mái hiên lớn và khung lam cao nhiều tầng, nên để thợ có kinh nghiệm hoặc kỹ sư xem, không tự hàn bắt rồi để cả nhà sống dưới nó qua mùa bão.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hướng tây có phải là nhà xấu không?
Không. Nhà hướng tây chỉ nóng hơn vào buổi chiều nếu không có lớp che nắng phía ngoài. Khi đã có lam đứng, mái hiên đủ vươn hoặc cây bóng mát, nhà hướng tây vẫn có thể mát dễ chịu như các hướng khác.
Nên dùng lam ngang hay lam đứng cho mặt tiền hướng tây?
Với mặt tây, lam đứng hoặc lam đứng nghiêng thường hiệu quả hơn vì nắng chiều xiên thấp và chếch từ một bên. Lam ngang hợp với nắng cao buổi trưa ở mặt nam hơn. Có thể dựng thử tạm vài tấm ván để xem bóng đổ trước khi làm thật.
Rèm cản nhiệt bên trong có thay được lam không?
Không thay hoàn toàn được. Rèm bên trong giảm chói và một phần nóng, nhưng nhiệt đã đi qua kính vào phòng. Lam, mành hay giàn cây phía ngoài chặn nắng trước khi chạm kính nên giữ mát tốt hơn nhiều so với rèm.
Mái hiên phía tây cần vươn ra bao xa?
Không có con số chung, vì phụ thuộc chiều cao cửa và góc nắng từng mùa. Nắng tây rất thấp nên mái hiên ngắn gần như không che được. Thường phải kết hợp mái hiên với rèm tre buông ở mép hoặc lam đứng để che phần dưới của cửa.
Trồng cây leo sát tường nhà có hại tường không?
Dây leo bám thẳng vào tường có thể giữ ẩm và làm bong lớp trát theo thời gian. Cách an toàn hơn là dựng giàn lưới cách tường một khoảng để cây leo bám lên giàn, vừa che được nắng vừa để gió lùa giữa lá và tường.
Làm lam che nắng có cần xin phép không?
Tuỳ vị trí và quy mô. Với nhà mặt phố, phần nhô ra vỉa hè hoặc thay đổi mặt tiền có thể chịu quy định về xây dựng và kiến trúc của địa phương. Nên hỏi UBND xã, phường hoặc cơ quan cấp phép trước khi làm.