Nắng nóng kéo dài ảnh hưởng đến tinh thần qua nhiều đường cùng lúc: cơ thể khó chịu và mất nước làm mệt mỏi, khó tập trung; ngủ kém nhiều đêm làm dễ cáu gắt, buồn bực; hoạt động thường ngày bị gò bó trong nhà; và với những gia đình mất mùa, mất thu nhập vì thời tiết, nỗi lo kéo dài chồng lên tất cả. Đây là phản ứng bình thường của con người trước điều kiện khắc nghiệt, không phải sự yếu đuối.
Phần lớn có thể tự điều chỉnh bằng cách giữ nhịp sinh hoạt, ngủ đủ hơn, giảm rượu bia, chia việc khó vào giờ mát và nói chuyện với người thân. Nhưng có những lúc cần tìm giúp đỡ chuyên môn: buồn chán, lo âu kéo dài nhiều tuần, không làm được việc thường ngày, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Người đang điều trị bệnh tâm thần nên hỏi bác sĩ về mùa nóng, vì một số thuốc ảnh hưởng đến khả năng chịu nóng.
Vì sao trời nóng làm người dễ cáu và mệt
Khi nóng, cơ thể dồn sức cho việc hạ nhiệt: tim đập nhanh hơn, mồ hôi ra nhiều, máu dồn ra da. Phần năng lượng còn lại cho việc suy nghĩ, kiềm chế cảm xúc ít đi. Nhiều người nhận ra mình đọc chậm hơn, hay quên hơn, dễ nóng nảy hơn vào những buổi chiều oi bức. Mất nước nhẹ cũng đã đủ làm đau đầu, giảm tập trung và tâm trạng kém đi.
Giấc ngủ là mắt xích lớn. Những đêm nóng làm ngủ chập chờn, và thiếu ngủ vài ngày liền làm phần não điều hoà cảm xúc kém nhạy hơn, khiến những chuyện nhỏ trở nên khó chịu. Nhiều nghiên cứu ở các nước đã ghi nhận mối liên hệ giữa những đợt nóng với tình trạng căng thẳng, xung đột trong gia đình và số người tìm đến dịch vụ sức khoẻ tâm thần tăng lên; mức độ cụ thể khác nhau theo nơi và theo cách đo.
Ngoài ra, nóng thu hẹp cuộc sống: trẻ không ra ngoài chơi được, người già không đi bộ buổi chiều được, cả nhà ở chung trong một phòng có quạt hoặc điều hoà. Ít vận động, ít gặp gỡ, nhiều va chạm trong không gian chật là công thức quen thuộc của những bữa cơm căng thẳng mùa hè.
Nhận ra dấu hiệu ở mình và người nhà
Cáu gắt vì những chuyện nhỏ. Thấy mình to tiếng với con, với vợ chồng vì chuyện mà ngày thường bỏ qua được. Đó là tín hiệu cơ thể đang quá tải, không chỉ là chuyện tính khí.
Mệt từ sáng dù ngủ đủ giờ. Ngủ đủ số giờ nhưng giấc vụn vì nóng thì sáng dậy vẫn mệt, uể oải, không muốn làm gì.
Khó tập trung, hay quên. Làm sai những việc quen tay, quên hẹn, đọc không vào. Với người lái xe, vận hành máy, điều này còn là chuyện an toàn.
Thu mình, ít nói. Một người thường vui vẻ trở nên lầm lì, không muốn gặp ai, bỏ những việc mình từng thích.
Uống rượu bia hoặc hút thuốc nhiều hơn. Nhiều người dùng bia cho đỡ nóng, đỡ bực. Rượu bia làm mất nước, làm giấc ngủ tệ đi và làm cảm xúc thất thường hơn vào hôm sau.
Ở người già và trẻ nhỏ. Người già có thể lú lẫn hơn, bồn chồn hơn về chiều tối. Trẻ nhỏ quấy khóc, khó ngủ, hay gây gổ với anh chị em. Ở người già, lú lẫn đột ngột trong ngày nóng cũng có thể là dấu hiệu bệnh do nóng hay mất nước, cần được khám chứ không chỉ xem là tâm trạng.
Ai dễ bị ảnh hưởng hơn
Người đang điều trị bệnh tâm thần. Bệnh có thể dao động khi ngủ kém và căng thẳng tăng. Một số thuốc điều trị ảnh hưởng đến khả năng đổ mồ hôi, cảm giác khát hoặc điều hoà thân nhiệt, khiến người bệnh vừa dễ khó chịu về tinh thần vừa dễ bị bệnh do nóng. Người nhà nên để ý hơn và người bệnh nên hỏi bác sĩ trước mùa hè.
Người cao tuổi, người sa sút trí tuệ. Khó diễn đạt cảm giác nóng, khát, khó chịu, nên biểu hiện ra bằng bồn chồn, lú lẫn, đi lại không yên vào chiều tối.
Người lao động chân tay và người làm ca. Vừa chịu nóng cả ngày vừa ngủ trong phòng trọ nóng, ít có chỗ để hồi sức. Áp lực thu nhập khiến họ khó nghỉ khi mệt.
Nông dân, ngư dân gặp mất mùa. Cái nóng đi kèm nỗi lo về vụ mùa, nợ nần. Đây là nhóm có căng thẳng kéo dài nhất khi thời tiết bất thường, nhưng lại ít khi nói ra.
Thanh thiếu niên. Mùa hè nghỉ học, ít vận động, nhiều giờ trên điện thoại trong phòng nóng, ngủ muộn dậy muộn, dễ cáu bẳn và xa cách với gia đình.
Tự điều chỉnh trong những ngày nóng kéo dài
Không có cách nào làm cơn nóng biến mất, nhưng có thể sắp xếp ngày sao cho đầu óc và cảm xúc ít bị kéo căng hơn. Thứ tự dưới đây đi từ việc dễ đến việc cần nỗ lực hơn:
- Uống nước đều trong ngày, ăn bữa nhẹ, vì mất nước và đói đều làm tâm trạng kém đi.
- Dời những việc cần suy nghĩ, những cuộc nói chuyện quan trọng sang sáng sớm hoặc tối muộn khi trời mát hơn.
- Chia việc thành từng quãng ngắn, nghỉ vài phút ở chỗ mát giữa các quãng, rửa mặt, uống nước.
- Giữ giờ ngủ và giờ dậy đều đặn, tìm chỗ ngủ mát nhất có thể trong nhà.
- Giảm rượu bia, đặc biệt vào buổi tối.
- Giữ một chút vận động nhẹ vào giờ mát như đi bộ sáng sớm, giãn cơ buổi tối.
- Khi thấy cơn bực bội dâng lên, dừng lại vài nhịp thở chậm, rời khỏi phòng nóng một lúc trước khi nói tiếp.
- Dành thời gian cho những việc làm mình dễ chịu: chăm cây, nghe nhạc, gọi điện cho người bạn cũ.
Những việc này nhỏ nhưng tác dụng cộng dồn. Không cần làm đủ cả tám, chọn hai ba việc hợp với mình và giữ đều trong cả mùa nóng.
Giữ hoà khí trong nhà khi ai cũng nóng
Mùa nóng, cả nhà cùng mệt, cùng khó chịu, và rất dễ trút lên nhau. Một cách đơn giản là thống nhất trước rằng những ngày nóng nhất thì không bàn chuyện tiền bạc, chuyện học hành của con hay chuyện gây tranh cãi vào bữa trưa hay buổi chiều oi bức. Để những chuyện đó cho buổi tối mát hơn hoặc ngày dịu hơn.
Khi thấy người kia đang cáu, thay vì cãi lại, bạn thử nói một câu thừa nhận như: hôm nay nóng quá, chắc anh mệt lắm, để em lấy nước rồi mình nói sau. Câu nói như vậy không phải nhượng bộ mà là cho cả hai thời gian để cơ thể bớt căng. Cha mẹ cũng nên nói với con theo cách đó, vì trẻ học cách xử lý cảm xúc từ chính cách người lớn xử lý.
Chia không gian mát cho công bằng cũng giúp bớt va chạm: ai được ngồi gần quạt, ai được ngủ phòng mát, giờ nào bật điều hoà. Người già và trẻ nhỏ nên được ưu tiên chỗ mát nhất, nhưng người lớn đi làm về cũng cần một góc để nghỉ. Nói rõ ràng từ đầu mùa đỡ hơn để mỗi ngày tự tranh nhau.
Lo âu về khí hậu và căng thẳng sau thiên tai
Bên cạnh cái nóng trước mắt, nhiều người mang một nỗi lo dài hơn: mùa sau có mặn nữa không, vườn có còn giữ được không, con cái lớn lên sống ra sao. Với những gia đình đã mất mùa, mất nhà vì bão lũ, nỗi lo đó cụ thể và nặng nề hơn nhiều. Một số người thấy hồi hộp, mất ngủ mỗi khi trời chuyển mưa lớn, hoặc tránh nói về những gì đã xảy ra.
Lo lắng trước những rủi ro có thật là phản ứng hợp lý. Điều giúp nhất thường là biến nỗi lo thành việc làm được: cùng gia đình lập kế hoạch cho mùa mưa bão, tìm hiểu cách trữ nước, đổi cây trồng, tham gia việc chung của thôn xóm. Khi thấy mình có thể làm một điều gì đó, cảm giác bất lực giảm đi rõ rệt.
Với trẻ em và thanh thiếu niên nghe nhiều về biến đổi khí hậu, cha mẹ nên lắng nghe con lo điều gì, trả lời trung thực ở mức phù hợp tuổi, tránh doạ dẫm, và cho con tham gia những việc cụ thể như trồng cây, tiết kiệm nước. Trẻ cần biết người lớn đang lo liệu, và bản thân trẻ cũng góp được phần mình.
Khi nào cần tìm giúp đỡ, khi nào gọi cấp cứu
Nên tìm đến nhân viên y tế hoặc chuyên gia tâm lý khi buồn chán, mất hứng thú, lo âu kéo dài hơn hai tuần mà không đỡ khi trời dịu; khi không còn làm được việc thường ngày, bỏ ăn, mất ngủ triền miên; khi những ký ức về thiên tai cứ quay lại gây hoảng sợ; hoặc khi rượu bia trở thành cách duy nhất để chịu đựng. Có thể bắt đầu bằng việc nói với bác sĩ ở trạm y tế hoặc cơ sở khám bệnh quen.
Người đang điều trị bệnh tâm thần nên hỏi bác sĩ trước mùa nóng: thuốc đang dùng có làm khó chịu nóng hay dễ mất nước không, cần để ý gì. Không tự ngưng thuốc vì thấy mệt trong mùa nóng.
Nếu ai đó nói hoặc có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, hãy ở lại bên người đó, cất xa những vật nguy hiểm, và tìm giúp đỡ ngay: đưa đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu. Đây không phải chuyện để chờ qua cơn. Gọi cấp cứu cũng là việc cần làm khi người thân đột ngột lú lẫn, kích động, ngất hay co giật trong ngày nóng.
Câu hỏi thường gặp
Trời nóng có làm người ta nóng tính hơn thật không?
Có. Khi nóng, cơ thể khó chịu, dễ mất nước và ngủ kém, khiến khả năng kiềm chế cảm xúc giảm đi. Nhiều nghiên cứu ở các nước đã ghi nhận mối liên hệ giữa những đợt nóng với căng thẳng và xung đột tăng lên. Biết điều này giúp mình và người nhà thông cảm cho nhau hơn trong mùa nóng.
Lo âu về biến đổi khí hậu có phải là bệnh không?
Lo lắng trước những rủi ro có thật của khí hậu là phản ứng bình thường, không tự nó là bệnh. Chỉ khi nỗi lo kéo dài, lấn át cuộc sống, gây mất ngủ, hoảng sợ, không làm được việc thường ngày thì nên tìm đến chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được hỗ trợ.
Làm sao để bớt cáu với con trong những ngày nóng?
Chăm lo cho chính mình trước: uống đủ nước, nghỉ ngắn, ngủ được. Khi thấy sắp nổi nóng, dừng lại vài nhịp thở, rời khỏi phòng một lúc. Hoãn những chuyện dễ gây tranh cãi sang giờ mát. Cho trẻ chơi ở chỗ mát, có việc để làm cũng giúp trẻ bớt quấy và bớt va chạm.
Uống bia cho đỡ nóng có giúp giải toả căng thẳng không?
Cảm giác dễ chịu chỉ tạm thời. Rượu bia làm mất nước, làm giấc ngủ nửa sau đêm kém đi và có thể làm tâm trạng hôm sau tệ hơn. Uống nhiều trong mùa nóng còn làm tăng nguy cơ bệnh do nóng. Nước mát, nghỉ ngơi và nói chuyện với người thân là cách bền hơn.
Sau bão lũ hay mất ngủ, hoảng sợ khi trời mưa to thì làm gì?
Đây là phản ứng thường gặp sau một sự kiện đáng sợ và thường giảm dần theo thời gian. Nói chuyện với người tin cậy, giữ nhịp sinh hoạt, cùng gia đình chuẩn bị kế hoạch cho mùa sau giúp lấy lại cảm giác an toàn. Nếu kéo dài nhiều tuần hoặc ảnh hưởng nặng đến cuộc sống, nên tìm chuyên gia.
Người già lú lẫn hơn vào những ngày nóng có đáng lo không?
Có, cần để ý. Lú lẫn tăng lên trong ngày nóng có thể do mất nước, ngủ kém, hoặc là dấu hiệu bệnh do nóng hay bệnh khác. Đưa cụ vào chỗ mát, cho uống nước từng ngụm, và đi khám sớm. Lú lẫn đột ngột kèm sốt, ngất, khó thở thì gọi cấp cứu.