Trong các thiết bị lọc nước gia đình phổ biến, chỉ có loại lọc màng thẩm thấu ngược mới khử được phần lớn muối hoà tan; than hoạt tính, lõi gốm, lọc cát hay thiết bị làm mềm nước đều không làm nước lợ thành ngọt. Đun sôi cũng không khử mặn. Vì vậy câu hỏi đầu tiên khi chọn máy cho vùng mặn không phải là máy có bao nhiêu cấp lọc, mà là máy có màng khử muối không và nguồn nước đầu vào mặn tới mức nào.
Bài này giải thích từng loại lọc làm được gì, vì sao máy khử mặn luôn đi kèm nước thải, cách tính công suất theo phần nước uống nấu, và những việc bảo trì giúp máy chạy được qua mùa khô. Bài không nêu tên hãng; khi mua, đối chiếu thông số với những điểm dưới đây.
Loại lọc nào khử được muối
Bảng dưới gom những công nghệ lọc hay gặp trong nhà và việc mỗi loại thật sự làm được. Nhiều máy bán ra là tổ hợp nhiều cấp, nên hãy xem trong đó có cấp nào khử muối không.
| Công nghệ | Làm được | Không làm được |
|---|---|---|
| Lõi lọc thô, sợi, cát | Giữ cặn, bùn, rỉ sét | Không khử muối, không diệt khuẩn đáng kể |
| Than hoạt tính | Giảm mùi, vị clo, một số chất hữu cơ | Không khử muối |
| Lõi gốm, màng siêu lọc | Giữ cặn mịn, nhiều loại vi khuẩn | Không khử muối |
| Thiết bị làm mềm nước | Giảm đóng cặn vôi | Không khử muối, có loại còn thêm muối vào nước |
| Màng thẩm thấu ngược | Loại bỏ phần lớn muối hoà tan | Cần áp lực, có nước thải, cần lõi tiền xử lý |
| Đun sôi | Diệt vi khuẩn | Không khử muối, nước còn đậm hơn vì bốc hơi |
| Chưng cất | Tách nước khỏi muối | Ra rất ít nước, tốn năng lượng nếu dùng điện, gas |
Nhiều người đã mất tiền vì mua một bộ lọc "nhiều cấp" mà không có cấp khử muối, lắp xong nước vẫn lợ. Trước khi mua, hỏi thẳng người bán: máy có màng thẩm thấu ngược không, chịu được nước đầu vào mặn tới đâu, và xin xem thông số đó trên giấy tờ của máy.
Màng thẩm thấu ngược hoạt động thế nào, và vì sao có nước thải
Màng thẩm thấu ngược là một lớp màng có lỗ cực nhỏ. Dưới áp lực của bơm, phân tử nước đi qua màng, còn phần lớn muối và chất hoà tan bị giữ lại. Phần nước bị giữ lại, đậm muối hơn, được xả ra theo một đường ống riêng, gọi là nước thải hay nước đậm. Không có nước thải thì muối sẽ đọng lại ngay trên màng và màng tắc rất nhanh.
Vì thế, với mỗi lít nước ngọt thu được, máy thải ra một lượng nước đậm, nhiều hay ít tuỳ thiết kế và tuỳ độ mặn đầu vào. Nước đầu vào càng mặn thì tỉ lệ thu hồi càng thấp. Trong mùa hạn mặn, khi nước nào cũng quý, điều này rất đáng tính: dẫn nước thải vào một thùng riêng để dùng lại cho dội nhà vệ sinh, lau sàn, rửa sân. Không tưới nước thải này cho cây nhạy mặn, vì nó còn mặn hơn nước đầu vào.
Màng của máy gia đình được thiết kế cho nước ngọt hoặc hơi lợ. Nước đầu vào quá mặn, như nước sông giữa đỉnh mặn ở vùng cửa biển, có thể vượt khả năng của máy gia đình: nước ra vẫn lợ, màng nhanh hỏng. Những trường hợp đó cần hệ thống khử mặn chuyên dụng ở quy mô cộng đồng, thường do địa phương hoặc dự án đầu tư, chứ không phải máy đặt dưới bồn rửa.
Chọn máy theo nhu cầu thật của nhà mình
Máy khử mặn gia đình chỉ nên gánh phần nước uống và nấu ăn, không gánh tắm giặt. Chọn máy theo các bước sau sẽ đỡ mua thừa hoặc mua thiếu:
- Đo độ mặn nước đầu vào ở thời điểm mặn nhất của mùa trước, hoặc hỏi hàng xóm đã đo. Đây là thông số để hỏi người bán máy chịu được không.
- Tính lượng nước uống nấu mỗi ngày của cả nhà, cộng dư một ít cho khách và người ốm.
- Chọn công suất cao hơn nhu cầu một chút, vì công suất ghi trên máy thường đo ở điều kiện thuận lợi; nước lợ và trời lạnh thường cho ra ít hơn.
- Kiểm nguồn điện và áp lực nước. Máy cần điện để chạy bơm; vùng hay mất điện cần tính chỗ trữ nước thành phẩm.
- Hỏi rõ lõi tiền xử lý: nước đục, nhiều phèn hay sắt mà vào thẳng màng thì màng tắc nhanh.
- Hỏi chi phí và tần suất thay lõi, thay màng để tính cho cả năm, không chỉ giá mua ban đầu.
- Hỏi nơi bảo hành, thay lõi gần nhà. Máy hỏng giữa mùa mặn mà không ai sửa thì coi như không có.
Nếu nước đầu vào quá mặn so với khả năng của máy, hãy cân nhắc dùng nước mưa trữ hoặc nước máy làm đầu vào, máy chỉ làm nhiệm vụ lọc tinh. Cách này giúp màng bền và nước ra ngon hơn.
Bảo trì để máy chạy bền qua mùa mặn
Máy khử mặn đắt nhất ở chỗ màng. Phần lớn màng hỏng sớm không phải vì máy kém mà vì bảo trì không đều. Những việc nên làm:
- Thay lõi tiền xử lý đúng hạn, sớm hơn nếu nước đầu vào đục. Lõi thô tắc làm áp lực tụt, màng làm việc khó khăn hơn.
- Theo dõi nước thành phẩm bằng bút đo mỗi tuần. Số tăng dần là dấu hiệu màng đang yếu hoặc lõi trước đã bão hoà.
- Không để máy nằm im lâu ngày với nước đọng bên trong. Nếu đi vắng dài ngày, hỏi người bán cách bảo quản màng.
- Giữ máy chỗ khô, mát, không đặt sát bếp hay nơi nắng chiếu.
- Súc bình chứa nước thành phẩm định kỳ, vì nước sạch để trong bình bẩn cũng hỏng.
- Ghi sổ ngày thay từng lõi, dán ngay cạnh máy để ai trong nhà cũng biết.
Đừng tự tháo màng ra rửa bằng hoá chất theo lời mách trên mạng. Màng rất dễ hỏng vì hoá chất sai loại; khi cần súc rửa màng, nhờ thợ của nơi bán hoặc người có chuyên môn.
Nước sau máy: cất giữ và dùng sao cho an toàn
Nước vừa ra khỏi màng khử muối là nước khá tinh, nhưng nó không giữ được mãi nếu cất giữ tuỳ tiện. Bình chứa thành phẩm trong máy, can nhựa đựng thêm, ly cốc múc nước đều có thể là chỗ vi khuẩn bám lại. Nhiều nhà bỏ tiền mua máy rồi lại để nước thành phẩm trong can cũ không rửa, chẳng khác gì đổ nước sạch vào chỗ bẩn.
Nên dành riêng vài bình có nắp, chỉ dùng cho nước uống, rửa sạch định kỳ bằng nước nóng và để khô. Không dùng lại can đã từng đựng dầu ăn, nước mắm, hoá chất. Mỗi lần rót, rót từ vòi hoặc nghiêng bình, không nhúng ly vào bình. Bình để chỗ mát, tránh nắng, và dùng hết trong vài ngày thay vì trữ cả tháng.
Vùng hay mất điện nên trữ sẵn nước thành phẩm cho hai ba ngày, vì máy không chạy khi không có điện. Người dùng cũng nên biết dấu hiệu máy có vấn đề: nước ra có vị lợ trở lại, chảy yếu bất thường, có mùi lạ, hay máy chạy liên tục không ngắt. Gặp những dấu hiệu đó thì tạm ngừng dùng cho trẻ nhỏ và người già, chuyển sang nước đun sôi từ nguồn khác, rồi gọi thợ kiểm tra.
Nếu trong nhà có người bị tiêu chảy, đau bụng, nôn sau khi dùng nước, ngừng dùng nguồn nước đó và đưa người bệnh đi khám, nhất là trẻ nhỏ và người già vì dễ mất nước nhanh.
Khi không có máy: chưng cất và các cách tình thế
Ở nơi không có điện ổn định hoặc chưa đủ điều kiện mua máy, chưng cất bằng năng lượng mặt trời là một cách tình thế đã được nhiều nơi thử. Nguyên lý: nước lợ đặt trong khay đen dưới một tấm kính hoặc nhựa trong nghiêng, nắng làm nước bốc hơi, hơi nước đọng lên mặt kính và chảy xuống máng thu, muối ở lại trong khay. Nước thu được rất ít, chỉ đủ một phần nước uống, nhưng không tốn điện.
Bộ chưng cất tự làm cần giữ thật sạch, khay và máng thu phải là vật liệu dùng được cho thực phẩm. Nước thu được nên đựng trong bình sạch có nắp. Đây không phải lời giải cho cả nhà trong cả mùa, chỉ là một nguồn phụ cho những ngày khó.
Cách tình thế quan trọng hơn vẫn là tổ chức: hứng nước mưa nhiều hơn, mua nước bình cho phần uống của trẻ nhỏ và người già, góp tiền với hàng xóm mua chung một máy khử mặn đặt ở một nhà có điện ổn định và chia nước theo lịch. Nhiều xóm đã làm như vậy, vừa đỡ chi phí vừa có người chuyên trách bảo trì.
Hiểu lầm hay gặp về lọc nước mặn
Đun sôi kỹ thì hết mặn. Sai. Đun sôi diệt vi khuẩn nhưng muối vẫn ở lại, và khi nước bốc hơi bớt thì phần còn lại còn mặn hơn.
Thêm phèn chua thì nước hết lợ. Phèn giúp cặn lắng xuống, làm nước trong hơn, nhưng không lấy muối ra khỏi nước.
Bộ lọc càng nhiều cấp càng khử mặn tốt. Số cấp không quan trọng bằng việc có cấp màng khử muối hay không. Mười cấp lọc mà không có màng thì nước lợ vẫn lợ.
Nước sau máy càng có số đo thấp càng tốt cho sức khoẻ. Máy khử muối đồng thời lấy đi phần lớn khoáng chất. Nhiều máy có cấp bù khoáng; nếu có thắc mắc về chế độ ăn uống của người bệnh mạn tính, hãy hỏi bác sĩ đang điều trị.
Máy gia đình khử được mọi mức mặn. Không. Mỗi máy có giới hạn nước đầu vào. Vượt giới hạn thì nước ra không đạt và màng hỏng nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Máy lọc nước thông thường có lọc được nước nhiễm mặn không?
Chỉ máy có màng thẩm thấu ngược mới khử được phần lớn muối. Máy chỉ có lõi thô, than hoạt tính, lõi gốm hay màng siêu lọc thì không làm nước lợ thành ngọt. Hãy hỏi rõ máy có màng khử muối không trước khi mua.
Nước thải của máy lọc dùng lại vào việc gì được?
Nước thải đậm muối hơn nước đầu vào, nên dùng cho dội nhà vệ sinh, lau sàn, rửa sân. Không nên tưới cho cây nhạy mặn và không dùng cho ăn uống. Dẫn nước thải vào một thùng riêng giúp tiết kiệm được đáng kể trong mùa khô.
Nước đầu vào quá mặn thì máy gia đình có chịu được không?
Mỗi máy có giới hạn độ mặn đầu vào. Nước vượt giới hạn thì nước ra vẫn lợ và màng hỏng nhanh. Trường hợp này nên dùng nước mưa hay nước máy làm đầu vào, hoặc dùng hệ thống khử mặn cộng đồng nếu địa phương có.
Bao lâu phải thay màng lọc thẩm thấu ngược?
Tuỳ chất lượng nước đầu vào và việc thay lõi tiền xử lý có đều không. Cách theo dõi tốt nhất là đo nước thành phẩm mỗi tuần; số đo tăng dần là dấu hiệu màng đang yếu. Hỏi nơi bán về thời hạn khuyến nghị cho máy của mình.
Thiết bị làm mềm nước có giúp nước bớt mặn không?
Không. Thiết bị làm mềm chỉ giảm đóng cặn vôi bằng cách đổi loại khoáng trong nước, không lấy muối ra. Một số loại còn dùng muối để hoàn nguyên, nên không thay được máy khử mặn.
Có nên mua chung máy khử mặn với hàng xóm không?
Đây là cách nhiều xóm đã làm để đỡ chi phí. Máy đặt ở nhà có điện ổn định, chia nước theo lịch, có người chuyên trách thay lõi và ghi sổ. Cần thoả thuận rõ từ đầu về góp tiền, sửa chữa và lịch lấy nước.