Tia cực tím từ mặt trời là thứ gây cháy nắng, làm da sạm và lão hoá sớm, và về lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư da; với mắt, tia cực tím có thể gây bỏng giác mạc tạm thời và góp phần vào mộng thịt, đục thuỷ tinh thể. Cách bảo vệ hiệu quả nhất là kết hợp: tránh nắng giữa trưa, mặc áo dài tay, đội mũ rộng vành, đeo kính có chống tia cực tím, và bôi kem chống nắng cho phần da còn hở theo đúng cách.
Điều nhiều người chưa biết là tia cực tím không đi theo nhiệt độ. Trời mát, có mây mỏng, gió biển dễ chịu vẫn có thể có chỉ số tia cực tím cao. Ở Việt Nam, nhiều ngày trong năm chỉ số này ở mức cao đến rất cao vào giữa ngày. Biết đọc chỉ số tia cực tím trong bản tin thời tiết là bước đầu để biết hôm nay cần che chắn đến mức nào.
Tia cực tím khác nắng nóng thế nào
Cái nóng ta cảm thấy chủ yếu đến từ phần hồng ngoại của ánh sáng mặt trời và từ không khí nóng. Tia cực tím là phần ánh sáng mắt không nhìn thấy, da không cảm thấy nóng khi nhận nó, nhưng chính nó gây phản ứng ở tế bào da và mắt. Vì vậy có thể bị cháy nắng trong một ngày se lạnh trên núi cao, hay khi đi thuyền giữa sông có gió mát.
Lượng tia cực tím phụ thuộc vào độ cao mặt trời: mạnh nhất vào khoảng giữa ngày, mạnh hơn vào mùa hè, mạnh hơn ở vùng gần xích đạo và vùng cao. Mây mỏng chỉ chặn được một phần. Mặt nước, cát trắng, nền bê tông sáng màu phản xạ thêm tia cực tím lên mặt và mắt, nên người làm việc trên sông nước, làm muối, làm đường chịu lượng lớn hơn người làm trong vườn có bóng cây.
Tổn thương do tia cực tím tích luỹ theo năm tháng. Cháy nắng là phần ta thấy ngay, còn sạm da, nếp nhăn, đốm nâu, tổn thương mắt là phần đến chậm. Người làm việc ngoài trời cả đời, như nông dân, ngư dân, thợ xây, là nhóm nên được che chắn kỹ nhất nhưng lại thường che chắn ít nhất vì quen nắng.
Đọc chỉ số tia cực tím trong bản tin
Chỉ số tia cực tím là thang đo quốc tế, số càng cao thì da và mắt càng nhanh bị tổn thương khi không che chắn. Bảng dưới theo cách phân mức phổ biến; khuyến cáo cụ thể của từng ngày nên xem trong bản tin thời tiết chính thức.
| Chỉ số | Mức | Nên làm gì |
|---|---|---|
| 0 – 2 | Thấp | Phần lớn người không cần che chắn đặc biệt, trừ khi ở lâu trên mặt nước hay cát |
| 3 – 5 | Trung bình | Đội mũ, đeo kính râm, tìm bóng râm khi ra ngoài giữa trưa |
| 6 – 7 | Cao | Áo dài tay, mũ rộng vành, kính chống tia cực tím, kem chống nắng cho phần da hở |
| 8 – 10 | Rất cao | Hạn chế ra ngoài giữa ngày; nếu phải ra, che chắn đủ cả bốn thứ trên |
| Từ 11 trở lên | Cực cao | Tránh ra ngoài giờ giữa ngày nếu có thể; da có thể bị cháy rất nhanh |
Một mẹo dân gian khá đúng: khi bóng của chính mình ngắn hơn chiều cao của mình, mặt trời đang ở cao và tia cực tím đang mạnh. Đó là lúc nên tìm bóng râm.
Che chắn đúng: áo, mũ, kính trước, kem chống nắng sau
Áo dài tay, quần dài, vải dệt dày. Vải dệt chặt, màu đậm hoặc sáng nhưng không mỏng tang, chặn tia cực tím tốt hơn vải thưa. Giơ tấm vải lên trước nắng, càng ít ánh sáng lọt qua càng tốt. Áo chống nắng mỏng nhẹ có ghi chỉ số chống tia cực tím là lựa chọn thêm cho người làm ngoài trời.
Mũ rộng vành chứ không chỉ mũ lưỡi trai. Mũ lưỡi trai để hở tai, gáy, hai bên má, là những chỗ hay bị tổn thương nhất. Nón lá, mũ rộng vành, mũ có vải che gáy che được nhiều hơn.
Kính có chống tia cực tím. Kính râm tối màu mà không chống tia cực tím có thể còn hại hơn không đeo, vì kính tối làm đồng tử giãn ra, để lọt nhiều tia hơn vào trong mắt. Chọn kính có ghi rõ chống tia cực tím, gọng ôm để chặn tia lọt từ hai bên.
Kem chống nắng cho phần da còn hở. Chọn loại phổ rộng, chống được cả hai nhóm tia cực tím chính, chỉ số chống nắng từ trung bình trở lên theo khuyến cáo phổ biến. Bôi đủ lượng, phủ kín mặt, cổ, gáy, tai, mu bàn tay, bôi trước khi ra nắng ít phút, bôi lại sau khoảng hai giờ hoặc sau khi ra nhiều mồ hôi, lau mặt, xuống nước.
Bóng râm và giờ giấc. Không loại kem nào chặn được hết. Tránh nắng giữa ngày, làm việc dưới bóng cây, mái che, ô dù vẫn là cách bảo vệ nền tảng nhất.
Mắt dưới nắng: những tổn thương ít ai để ý
Mắt không có lớp da dày để tự che. Khi nhận lượng tia cực tím lớn trong thời gian ngắn, ví dụ nhìn mặt nước lấp loá cả ngày không đeo kính, hoặc ở vùng cát trắng, giác mạc có thể bị tổn thương tạm thời. Vài giờ sau người bị thấy cộm như có cát trong mắt, chảy nước mắt, sợ ánh sáng, đau rát. Đây là tình trạng cần đi khám mắt, không tự nhỏ thuốc.
Về lâu dài, tiếp xúc nhiều với tia cực tím được xem là một trong những yếu tố góp phần gây mộng thịt, một màng thịt mọc từ góc mắt lấn dần vào lòng đen, khá thường gặp ở người làm việc ngoài trời vùng nắng gió. Tia cực tím cũng được xem là một yếu tố nguy cơ của đục thuỷ tinh thể. Không có nghĩa ai ra nắng cũng mắc, nhưng che chắn từ sớm là cách giảm nguy cơ rẻ nhất.
Trẻ em có thuỷ tinh thể trong hơn người lớn, nên tia cực tím dễ đi sâu vào mắt hơn. Cho trẻ đội mũ rộng vành khi chơi ngoài trời và đeo kính chống tia cực tím phù hợp lứa tuổi khi ra biển, lên núi. Không bao giờ để trẻ nhìn thẳng vào mặt trời, kể cả khi có nhật thực mà không có kính chuyên dụng.
Ai cần cẩn trọng hơn
Trẻ em. Da mỏng, dễ cháy nắng. Những lần cháy nắng nặng thời thơ ấu được xem là làm tăng nguy cơ tổn thương da về sau. Trẻ dưới sáu tháng nên được che nắng bằng bóng râm và quần áo là chính; dùng kem chống nắng cho trẻ rất nhỏ nên hỏi nhân viên y tế.
Người làm việc ngoài trời. Nông dân, ngư dân, thợ xây, người bán hàng rong, người giao hàng chịu tia cực tím gần như cả ngày. Áo dài tay, nón rộng vành, kính và thói quen nghỉ trong bóng râm là trang bị thiết yếu như đồ bảo hộ.
Người đang dùng một số thuốc. Một số thuốc uống và thuốc bôi làm da nhạy cảm hơn với ánh nắng, dễ bỏng rát, nổi ban. Khi được kê thuốc mới, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ thuốc đó có cần tránh nắng không.
Người da sáng, nhiều nốt ruồi hoặc từng có vấn đề về da. Nên che chắn kỹ hơn và tự xem da định kỳ, đi khám khi thấy thay đổi.
Khi đã bị cháy nắng nhẹ: chăm sóc tại nhà
Cháy nắng nhẹ là da đỏ, rát, nóng, có thể bong vảy sau vài ngày. Những việc sau giúp đỡ khó chịu; nếu có dấu hiệu nặng ở mục cuối, đi khám thay vì tự xử lý:
- Ra khỏi nắng ngay, vào chỗ mát. Cháy nắng thường hiện rõ nhất sau vài giờ, nên khi thấy da hơi đỏ đã là lúc dừng.
- Làm mát da bằng khăn mát hoặc tắm nước mát, không chườm đá trực tiếp lên da.
- Dùng kem dưỡng ẩm dịu nhẹ, không mùi, cho da đỡ khô căng.
- Uống thêm nước, vì cháy nắng làm cơ thể mất nước qua da.
- Không chọc vỡ bóng nước, không bóc da bong, để da tự lành.
- Mặc quần áo rộng, mềm, che kín vùng da bị cháy khi ra ngoài những ngày sau.
- Không tự bôi kem đánh răng, nước mắm, chanh, các loại lá giã theo truyền miệng lên da cháy nắng vì có thể gây kích ứng, nhiễm trùng.
Mỗi lần cháy nắng là một lời nhắc rằng cách che chắn hiện tại chưa đủ. Nghĩ lại xem lần đó bị ở đâu, giờ nào, thiếu thứ gì để lần sau chuẩn bị tốt hơn.
Khi nào đi khám
Đi khám khi cháy nắng phồng rộp trên diện rộng, đau nhiều, kèm sốt, ớn lạnh, buồn nôn, chóng mặt, hoặc khi trẻ nhỏ bị cháy nắng rõ. Cháy nắng nặng kèm mệt lả, lú lẫn trong ngày rất nóng có thể đi kèm bệnh do nóng, cần được xử trí tại cơ sở y tế, gọi cấp cứu nếu người bệnh lơ mơ hay ngất.
Đi khám mắt khi mắt đau, cộm, đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng sau một ngày ở ngoài nắng, hoặc khi thấy nhìn mờ, có màng lấn vào lòng đen. Không tự mua thuốc nhỏ mắt dùng kéo dài.
Với da, nên đi khám da liễu khi có nốt ruồi mới mọc ở tuổi trưởng thành, nốt ruồi cũ thay đổi về kích thước, màu sắc, bờ không đều, ngứa, chảy máu, hoặc một vết loét trên vùng da hay phơi nắng mãi không lành. Phát hiện sớm giúp việc điều trị đơn giản hơn nhiều, và chỉ bác sĩ mới đánh giá được tổn thương đó là gì.
Người làm việc ngoài trời lâu năm nên tự xem da mặt, gáy, mu bàn tay, cẳng tay của mình mỗi tháng một lần, nhờ người nhà xem giúp vùng lưng và sau tai. Chụp ảnh lại những chỗ đáng ngờ để so sánh sau vài tuần sẽ dễ thấy thay đổi hơn là nhớ bằng mắt.
Câu hỏi thường gặp
Trời râm mát có cần bôi kem chống nắng không?
Có thể cần. Tia cực tím vẫn xuyên qua mây mỏng, và không đi theo cảm giác nóng. Nếu ra ngoài lâu vào giữa ngày, nhất là trên mặt nước, cát hay vùng cao, nên xem chỉ số tia cực tím trong bản tin và che chắn tương ứng, kể cả khi trời không nắng gắt.
Kính râm rẻ tiền có bảo vệ mắt không?
Điều quyết định là kính có chặn được tia cực tím hay không, không phải giá hay độ tối. Kính tối màu mà không chống tia cực tím làm đồng tử giãn ra và có thể để nhiều tia lọt vào mắt hơn. Nên chọn kính ghi rõ chống tia cực tím, gọng ôm vừa mặt.
Chỉ số chống nắng càng cao có càng tốt không?
Chỉ số cao hơn chặn được thêm một phần tia, nhưng mức chênh không lớn như nhiều người nghĩ, và không chỉ số nào chặn được hết. Bôi đủ lượng, bôi lại đúng lúc và kết hợp với áo, mũ, bóng râm quan trọng hơn việc chọn chỉ số cao nhất.
Người da ngăm có cần chống nắng không?
Có. Da sẫm màu có nhiều sắc tố hơn nên ít bị cháy nắng hơn, nhưng vẫn bị sạm, lão hoá và vẫn có nguy cơ tổn thương do tia cực tím tích luỹ. Mắt thì không phân biệt màu da, ai cũng cần kính và mũ khi ra nắng lâu.
Mộng thịt ở mắt có tự hết không?
Mộng thịt thường không tự biến mất. Một số trường hợp nhỏ chỉ cần theo dõi và che chắn mắt khỏi nắng gió, trường hợp lấn nhiều vào lòng đen hoặc gây khó chịu có thể cần can thiệp. Việc này phải do bác sĩ mắt thăm khám và quyết định.
Trẻ em chơi ngoài trời mùa hè cần chuẩn bị gì?
Cho trẻ chơi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, đội mũ rộng vành, mặc áo nhẹ có tay, đeo kính phù hợp khi đi biển, bôi kem chống nắng dành cho trẻ ở phần da hở theo hướng dẫn, và mang theo nước. Trẻ rất nhỏ chủ yếu che bằng bóng râm và quần áo.