Nhà cũ hay ngập có thể cải tạo theo thứ tự: tìm đúng đường nước vào, chặn nước cống trào ngược bằng van một chiều, làm lại điện cho an toàn, lắp tấm chắn nước tháo rời ở cửa, rồi mới tới sàn, tường, tủ kệ và đồ đạc. Làm theo thứ tự này, việc sau không phá việc trước, và những khoản đầu tiên thường rẻ nhất mà giảm được nhiều thiệt hại nhất.
Nhiều gia đình sau một trận ngập nặng muốn đập đi xây lại hoặc nâng cả nền nhà. Đó là những quyết định lớn, không phải nhà nào cũng có điều kiện, mà có khi chưa cần thiết. Bài này dành cho nhà ống, nhà cấp bốn đang ở, ngập nông tới trung bình, muốn sống chung với nước một cách đỡ khổ hơn. Trường hợp nhà thấp hẳn hơn mặt đường vừa tôn có những việc riêng, được nói ở bài khác trên site.
Bước đầu: tìm đúng đường nước vào nhà
Sai lầm hay gặp nhất là sửa theo chỗ nhìn thấy thiệt hại thay vì theo đường nước vào. Nước có thể vào nhà theo ba đường chính: tràn qua cửa từ mặt đường hoặc sân; trào ngược lên từ cống, từ lỗ thoát sàn nhà vệ sinh, hố ga trong nhà; và thấm qua nền, chân tường khi mực nước ngầm cao. Mỗi đường có cách xử lý khác nhau, sửa nhầm đường là tốn tiền vô ích.
Cách nhận biết đơn giản là quan sát trong trận mưa hoặc triều cường tiếp theo. Nước bắt đầu xuất hiện ở đâu trước: ngạch cửa, lỗ thoát sàn, chân tường? Nước từ lỗ thoát sàn dâng lên trước khi ngoài đường kịp ngập là dấu hiệu trào ngược từ cống. Nền nhà ẩm loang dù nước chưa vào là dấu hiệu thấm từ dưới.
Ghi lại mực nước trong và ngoài nhà, thời gian nước lên, thời gian rút. Nếu nước trong nhà rút chậm hơn ngoài đường nhiều giờ, có thể lối thoát trong nhà đang bị tắc hoặc thấp hơn cống chung. Một trang ghi chép như vậy giúp thợ hiểu vấn đề nhanh hơn nhiều so với câu "nhà em hay ngập lắm".
Thứ tự cải tạo đề xuất và lý do
Thứ tự dưới đây đi từ việc rẻ, tác dụng lớn, không bị phá bởi việc sau, tới việc tốn kém hơn. Mỗi nhà có thể điều chỉnh tuỳ tình trạng, nhưng nguyên tắc chung là việc nằm dưới, nằm trong tường làm trước, việc bề mặt làm sau.
| Thứ tự | Việc | Vì sao làm ở bước này |
|---|---|---|
| 1 | Van một chiều cho đường thoát ra cống | Rẻ, chặn được kiểu ngập trào ngược rất hay gặp |
| 2 | Làm lại điện tầng trệt, nâng tủ điện | Liên quan tính mạng, phải đục tường, nên làm trước khi sửa bề mặt |
| 3 | Bậc cửa, khe lắp tấm chắn nước | Chặn ngập nông qua cửa, cần sửa khung cửa |
| 4 | Hố thu và máy bơm | Đẩy phần nước đã lọt vào ra ngoài |
| 5 | Sàn, chân tường, chống thấm | Làm sau khi điện, ống đã xong để không phải đục lại |
| 6 | Tủ kệ, đồ đạc, bố trí lại tầng trệt | Phần bề mặt, làm sau cùng |
Đi theo thứ tự này, ngay cả khi tiền chỉ đủ cho hai ba bước đầu, căn nhà đã an toàn hơn và ít hỏng hơn rất nhiều trong mùa mưa tới.
Chặn nước trào ngược và nước tràn qua cửa
Van một chiều trên đường thoát. Lắp van một chiều ở đường ống thoát nước từ nhà ra cống chung: nước trong nhà chảy ra được, nước cống dâng lên thì van tự đóng. Van cần được vệ sinh định kỳ vì rác, tóc dễ kẹt làm van không đóng kín.
Nút chặn cho lỗ thoát sàn. Lỗ thoát sàn nhà vệ sinh, sân phơi ở tầng trệt là đường trào ngược quen thuộc. Có loại nắp thoát sàn có cơ cấu chặn ngược; đơn giản hơn là chuẩn bị nút chặn đậy kín khi có tin triều cường.
Khe lắp tấm chắn nước ở cửa. Hai bên khung cửa gắn ray chữ U bằng nhôm hoặc thép không gỉ, khi cần chỉ việc thả tấm chắn vào, có gioăng cao su ở đáy và hai bên. Tấm chắn tháo ra cất khi không dùng, không cản lối đi.
Bậc cửa nâng vừa phải. Nâng ngạch cửa thêm một chút giúp chặn những đợt nước tràn nông. Không nên nâng quá cao gây vấp ngã, nhất là với người già.
Kiểm tra khe hở chân tường. Ống điện, ống nước xuyên tường ở tầng trệt, khe nứt chân tường là những chỗ nước lọt vào dù cửa đã chặn. Bịt kín bằng vữa chống thấm hoặc keo chuyên dụng.
Hố thu và máy bơm: xử lý phần nước đã lọt vào
Dù chặn kỹ đến đâu, một phần nước vẫn sẽ lọt vào qua khe hở, thấm qua nền. Một hố thu nhỏ ở điểm thấp nhất của tầng trệt, kèm một máy bơm chìm có phao tự động, giúp gom và đẩy phần nước này ra ngoài. Hố thu thường đặt ở góc nhà, gần cửa sau hoặc gần đường thoát chính, có nắp đậy.
Máy bơm cần có đường ống xả ra ngoài cao hơn mực nước ngoài đường, có van một chiều để nước không chảy ngược về hố. Máy bơm phải đi trên mạch điện riêng có thiết bị chống dòng rò, ổ cắm đặt cao. Khi mất điện máy bơm sẽ không chạy; nhà ở vùng hay mất điện trong mưa bão có thể chuẩn bị thêm phương án bơm tay hoặc nguồn điện dự phòng phù hợp, đặt máy phát ở ngoài trời thông thoáng.
Hố thu và máy bơm phù hợp với nhà ngập nông, nước lọt vào ít. Khi nước ngoài đường đã dâng cao hơn ngạch cửa nhiều, bơm ra chỉ để nước quay lại, lúc đó nên để nước vào và tập trung bảo vệ đồ đạc, điện. Biết giới hạn của máy bơm giúp tránh chạy máy liên tục tới cháy.
Sàn, tường và đồ đạc: làm sau cùng nhưng làm đúng
Khi các bước bên dưới đã xong, phần bề mặt mới nên làm. Đây cũng là lúc thay dần vật liệu không chịu nước bằng vật liệu chịu nước.
- Thay sàn gỗ công nghiệp, thảm ở tầng trệt bằng gạch men hoặc bê tông mài; lát kín vữa, không để rỗng dưới gạch.
- Chân tường ốp gạch cao quá mức nước thường gặp, mạch ron chống thấm, có lớp chống thấm ở chỗ tiếp giáp sàn.
- Thay vách thạch cao, ốp gỗ phần chân tường bằng vật liệu chịu nước; phần trên có thể giữ lại.
- Tủ bếp dưới, tủ đồ đặt sàn đổi sang loại inox, nhựa, nhôm hoặc nâng chân cao.
- Lắp kệ treo cao, móc treo trên tường để khi có tin nước lên, đồ được nhấc lên nhanh.
- Chuyển phòng ngủ, tủ giấy tờ, đồ điện tử quý lên tầng trên nếu có.
- Giữ tầng trệt thoáng, ít đồ cố định, để dọn rửa nhanh khi nước rút.
Mỗi lần có hạng mục hỏng cần thay, đó là dịp đổi sang loại chịu nước. Không cần thay hết một lúc; sau vài mùa, tầng trệt sẽ dần thành một không gian chịu ngập mà không phải đập phá lớn.
Những việc không nên làm khi cải tạo nhà hay ngập
Có những việc tưởng giúp chống ngập nhưng lại gây hại về sau. Đổ thêm một lớp vữa lên nền cũ cho cao mà không xử lý đường ống, cửa, chiều cao trần sẽ làm nhà bí, đường thoát sàn ngược dốc, gạch bộp chỉ sau vài mùa. Xây tường bao kín quanh sân cao hơn mặt đường có thể giữ nước ngoài một lúc, nhưng khi nước tràn qua, sân thành cái bể, nước rút rất chậm.
Bịt kín toàn bộ cửa sổ, ô thoáng tầng trệt để chặn nước làm nhà mất thông gió, ẩm mốc quanh năm. Đổ bê tông kín toàn bộ sân, vườn làm nước mưa không còn chỗ thấm, dồn vào nhà và sang hàng xóm. Tự ý hạ cốt cống, đục cống chung để thoát nước nhanh hơn có thể ảnh hưởng tới cả dãy nhà và vi phạm quy định quản lý hạ tầng.
Một sai lầm nữa là làm từng việc rời rạc theo cảm hứng sau mỗi trận ngập: năm nay lát gạch, năm sau đục gạch để đi lại điện, năm sau nữa đục tiếp để thay ống. Viết ra một kế hoạch vài năm theo thứ tự hợp lý, rồi làm dần theo khả năng, sẽ tiết kiệm hơn nhiều so với sửa chắp vá.
Một ví dụ giả định: nhà ống cải tạo dần trong ba mùa khô
Để dễ hình dung, thử theo một ví dụ giả định. Một gia đình ở nhà ống một trệt một lầu trong hẻm ở thành phố, tầng trệt ngập nông vài lần mỗi mùa mưa khi mưa lớn trùng triều cường, nước vừa tràn qua cửa vừa sủi lên từ lỗ thoát nhà vệ sinh. Tiền dành cho sửa nhà mỗi năm có hạn, không đủ làm một lần.
Mùa khô thứ nhất, gia đình lắp van một chiều trên đường ống ra cống, thay nắp thoát sàn có chặn ngược, nhờ thợ điện tách mạch tầng trệt có thiết bị chống dòng rò và chuyển tủ điện lên chiếu nghỉ cầu thang. Mùa mưa năm đó, nước không còn sủi từ nhà vệ sinh, những lần ngập chỉ còn nước tràn qua cửa, và cả nhà không còn lo bị điện giật khi lội.
Mùa khô thứ hai, gắn ray chắn nước ở cửa trước, cửa sau, nâng ngạch cửa một chút, đào hố thu nhỏ có máy bơm phao ở góc bếp. Phần lớn các trận mưa năm đó nước không vào nhà nữa. Mùa khô thứ ba, khi sàn gỗ công nghiệp đã phồng từ các trận trước, gia đình thay bằng gạch men, ốp chân tường, đổi tủ bếp dưới sang loại chịu nước. Ba năm, không đập phá lớn, mỗi năm một phần chi phí, tầng trệt từ chỗ mỗi mùa hỏng một lần thành chỗ chỉ cần lau dọn sau trận lớn.
Câu hỏi thường gặp
Nhà hay ngập do nước cống trào ngược thì xử lý thế nào?
Cách hiệu quả và rẻ là lắp van một chiều trên đường ống thoát từ nhà ra cống chung, kèm nắp chặn cho lỗ thoát sàn tầng trệt. Van cần được vệ sinh định kỳ để rác không làm kẹt. Nếu cống chung thường xuyên đầy, nên báo tổ dân phố, UBND phường để được xem xét.
Tấm chắn nước ở cửa có hiệu quả không?
Với ngập nông và ngắn, tấm chắn nước lắp vào ray hai bên cửa giữ được nước ngoài khá tốt, nhất là khi kết hợp chặn trào ngược. Với ngập sâu hoặc kéo dài, nước sẽ thấm qua nền, chân tường, lúc đó tấm chắn chỉ làm chậm lại chứ không giữ khô hoàn toàn.
Có nên nâng nền nhà cũ thay vì cải tạo từng phần?
Tuỳ trường hợp. Nâng nền phù hợp khi nhà ngập nông thường xuyên và còn đủ chiều cao tầng. Nhà trần thấp, móng yếu hoặc ngập sâu thì cải tạo cho chịu nước thường hợp lý hơn. Nên so cả hai phương án với thợ hoặc kỹ sư trước khi quyết.
Máy bơm chìm trong hố thu có dùng được khi ngập sâu không?
Máy bơm phù hợp với lượng nước nhỏ lọt vào nhà. Khi nước ngoài đã cao hơn ngạch cửa nhiều, bơm ra nước lại chảy vào, máy chạy liên tục dễ cháy. Lúc đó nên ngắt máy, tập trung bảo vệ điện và đồ đạc.
Nên ưu tiên sửa gì trước khi tiền có hạn?
Nên ưu tiên chặn nước trào ngược bằng van một chiều và làm lại điện tầng trệt cho an toàn. Hai việc này rẻ hoặc liên quan tính mạng, lại nằm dưới các hạng mục khác nên làm trước sẽ không phải đục lại sau.
Cải tạo nhà cũ chống ngập có cần xin phép không?
Sửa chữa bên trong không đụng kết cấu chịu lực thường không cần xin phép, nhưng nếu thay đổi kết cấu, chiều cao hoặc mặt tiền thì có thể phải xin phép theo quy định hiện hành. Hỏi bộ phận một cửa của UBND xã, phường để chắc chắn.