Ao trữ nước ngọt cho vườn cây ăn trái nên đặt ở chỗ dễ lấy nước ngọt vào trong mùa mưa và dễ bơm ra tưới trong mùa khô, có lót đáy chống thấm nếu đất giữ nước kém, có bờ cao hơn mực nước mặn có thể tràn tới, và có dung tích đủ cho số cây trong những tuần mặn dài nhất. Thiếu một trong mấy điều đó, ao vẫn có nước nhưng thường cạn hoặc bị mặn đúng lúc vườn cần nhất.
Ao trữ là khoản đầu tư lớn cả về tiền lẫn đất, nên đáng tính kỹ trước khi đào. Bài này đi theo thứ tự quyết định: ao cần to bao nhiêu, đào ở đâu, lót đáy hay không, giữ nước thế nào, và vài lưu ý về an toàn mà nhiều nhà bỏ qua. Phần đào đắp lớn và kết cấu bờ cao nên nhờ thợ hoặc hỏi khuyến nông, thuỷ lợi ở địa phương.
Tính dung tích ao theo số cây và số ngày cần tưới
Dung tích ao không nên ước theo cảm giác "đào càng to càng tốt", vì ao to chiếm đất trồng và tốn tiền lót. Tính theo các bước sau, rồi đem con số đi hỏi khuyến nông xem có hợp lý với cây và đất nhà mình:
- Đếm số cây cần tưới trong mùa khô, tách cây lớn đang cho trái và cây non.
- Ước lượng nước mỗi lần tưới cho một cây theo hướng dẫn của khuyến nông hoặc kinh nghiệm của chính vườn, tính cho lúc trời nóng nhất.
- Xác định nhịp tưới: bao nhiêu ngày tưới một lần khi có phủ gốc giữ ẩm.
- Lấy số ngày không được lấy nước ngọt vào ao trong năm mặn nặng nhất những năm gần đây.
- Nhân ra tổng lượng nước tưới cần, rồi cộng thêm phần bốc hơi, thấm và phần nước chết ở đáy ao không bơm lên được.
- Chia cho độ sâu nước dự kiến để ra diện tích mặt ao cần có.
Ví dụ giả định: một vườn có vài chục cây ăn trái lớn, mỗi lần tưới mỗi cây dùng vài trăm lít, tưới cách ngày, mặn kéo dài hơn một tháng; lượng nước cần lên tới hàng trăm khối. Phép tính như vậy thường cho thấy ao cần lớn hơn chủ vườn nghĩ, hoặc phải kết hợp thêm phủ gốc, tưới nhỏ giọt để giảm lượng nước mỗi cây.
Chọn chỗ đào ao
Gần nguồn nước ngọt mùa mưa. Ao cần được bơm đầy khi kênh rạch còn ngọt, hoặc hứng được nước mưa chảy tràn từ mặt vườn. Đặt ao xa nguồn thì mỗi lần bơm tốn ống, tốn điện.
Thuận cho việc tưới. Đặt ao ở chỗ ống tưới chạy được đến mọi góc vườn với chiều dài hợp lý. Nhiều vườn đặt ao ở giữa hoặc ở đầu vườn cao hơn để dẫn nước dễ.
Không sát nhà và chỗ trẻ hay chơi. Ao sâu thành dốc là nguy cơ đuối nước. Nếu buộc phải đặt gần nhà, rào chắn là bắt buộc.
Tránh chỗ đất yếu, sát bờ sông dễ sạt. Bờ ao sụt sẽ kéo theo cả bạt lót và bờ vườn. Đất ven sông yếu nên hỏi người có chuyên môn trước khi đào.
Xa chuồng trại, hố rác, nhà vệ sinh. Nước bẩn thấm hay chảy tràn vào ao làm nước tưới mang mầm bệnh và rêu tảo phát triển.
Xem hướng nước mặn có thể tràn tới. Nếu vườn giáp kênh hay ao nuôi tôm nước mặn, đặt ao ở phía xa và đắp bờ cao ở phía giáp nước mặn.
Lót đáy hay không lót: tuỳ đất
Đất sét nặng ở nhiều vùng đồng bằng giữ nước khá tốt, ao đào xong nện kỹ đáy và bờ có thể không cần lót. Ngược lại, đất cát, đất pha nhiều cát hay đất có nhiều lỗ mối, hang cua thì nước thấm đi rất nhanh; ao không lót có thể cạn trước khi mùa khô kịp tới. Cách đơn giản để biết là đào thử một hố nhỏ, đổ đầy nước và theo dõi mực nước tụt trong một hai ngày, so với hố bên cạnh để ước phần bốc hơi.
Nếu cần lót, bạt chống thấm loại dày dành cho ao là lựa chọn phổ biến. Trước khi trải bạt, đáy và bờ ao phải được dọn sạch đá, gốc rễ, vỏ ốc, vật nhọn; nhiều người lót thêm một lớp vải địa kỹ thuật hoặc bao cũ để bảo vệ. Mép bạt phải được chôn chắc trong rãnh trên bờ, không chỉ chèn bằng vài viên gạch.
Bạt lót bị nắng chiếu trực tiếp ở phần trên mực nước sẽ lão hoá nhanh nhất. Giữ mực nước cao, hoặc phủ một lớp đất mỏng lên phần bạt ở bờ nếu kỹ thuật cho phép, giúp bạt bền hơn. Khi phát hiện rách, vá sớm theo hướng dẫn của nơi bán bạt; để lâu chỗ rách lan rộng và đất dưới bạt bị xói.
Đắp bờ và làm cống để ngăn mặn tràn vào
Ao trữ đầy nước ngọt mà để mặn tràn vào một lần là mất cả mùa. Những việc cần làm cho bờ và cống:
- Bờ ao cao hơn mực nước cao nhất có thể xảy ra quanh vườn vào mùa triều cường, có dư một khoảng an toàn.
- Nện chặt từng lớp đất khi đắp bờ, không đổ đống một lần. Bờ đắp ẩu dễ rò từ chân.
- Cống lấy nước có cửa đóng chắc và có người chịu trách nhiệm đóng mở theo số đo độ mặn, không mở theo cảm tính.
- Kiểm tra hang chuột, hang cua, lỗ mối trên bờ trước mùa khô; một lỗ nhỏ có thể thành đường rò lớn.
- Trồng cỏ giữ bờ phía ngoài để giảm xói khi mưa lớn.
- Không bơm nước vào ao khi chưa đo. Đo độ mặn tại chỗ đặt ống bơm trước mỗi lần bơm.
Với vườn nằm trong vùng có đê bao chung, việc đóng mở cống lớn thường do tổ thuỷ lợi hay hợp tác xã điều hành. Hãy theo dõi thông báo của họ và đồng bộ lịch bơm vào ao của nhà mình.
Giữ nước qua mùa khô: giảm bốc hơi và rêu tảo
Nước ao không chỉ mất do tưới mà còn do nắng gió làm bốc hơi và thấm qua đáy, bờ. Một số cách giảm hao hụt mà nông hộ đã dùng:
| Cách làm | Tác dụng | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Đào ao sâu hơn thay vì rộng hơn | Mặt nước nhỏ thì bốc hơi ít | Ao sâu cần bờ vững và rào an toàn kỹ hơn |
| Trồng hàng cây chắn gió quanh ao | Giảm gió thổi trên mặt nước | Không để rễ cây đâm thủng bạt, lá rụng làm bẩn ao |
| Che lưới hoặc giàn phía nắng gắt | Giảm nắng chiếu thẳng xuống nước | Giàn phải chắc, không đổ xuống ao khi có gió lớn |
| Không thả quá nhiều cá trong ao trữ tưới | Giữ nước bớt đục và ít rêu tảo | Nước ao nuôi cá dày có thể làm tắc béc tưới |
| Hạn chế phân bón, nước thải chảy vào ao | Ít chất dinh dưỡng thì ít tảo | Đắp gờ nhỏ quanh ao chặn nước tràn từ vườn |
Mỗi tuần ghi lại mực nước ao bằng một cây cọc có vạch. Biết ao tụt bao nhiêu mỗi tuần, bạn sẽ ước được còn tưới được bao lâu và điều chỉnh nhịp tưới, ưu tiên cây đang mang trái, giảm cho cây đã thu hoạch.
Lịch chăm ao trữ theo mùa trong năm
Ao trữ không phải đào xong là xong. Việc chăm ao gắn với nhịp mưa nắng của vùng; bảng dưới chia theo giai đoạn chứ không theo tháng cố định, vì mỗi vùng mùa mưa mùa khô lệch nhau và mỗi năm mặn đến sớm muộn khác nhau.
| Giai đoạn | Việc chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Giữa mùa mưa | Kiểm tra bạt, vá chỗ rách, phát cỏ bờ, sửa cống | Mực nước còn cao nên dễ thấy chỗ rò ở bờ |
| Cuối mùa mưa | Bơm đầy ao khi nước kênh còn ngọt, đo trước mỗi lần bơm | Đây là đợt nạp nước quan trọng nhất năm |
| Đầu mùa khô | Đóng cống, cắm cọc vạch theo dõi mực nước, phủ gốc cây | Bắt đầu tưới bằng nước ao khi kênh có dấu hiệu lợ |
| Giữa mùa khô | Ghi mực nước mỗi tuần, ưu tiên tưới cây mang trái | Tìm cửa sổ nước ngọt ngắn để bơm bù nếu có |
| Cuối mùa khô | Tưới tiết kiệm phần nước cuối, không bơm nước chưa đo | Phần nước đáy ao thường đục, có thể làm tắc béc |
| Sau mùa khô | Vét bùn khi ao cạn thấp, kiểm tra toàn bộ bạt | Ghi sổ: ao cạn khi nào, thiếu bao nhiêu, để mùa sau tính lại |
Lần vét bùn khi ao cạn cần cẩn thận để không cào rách bạt lót; dùng dụng cụ đầu tù, đi lại trên tấm ván đặt lên đáy. Bùn vét có thể đem bón gốc cây nếu ao không bị nhiễm mặn hay nhiễm bẩn.
An toàn quanh ao và những việc cần người có chuyên môn
Ao trữ lót bạt là một trong những nơi nguy hiểm nhất trong vườn đối với trẻ nhỏ. Thành bạt trơn, dốc, người rơi xuống rất khó tự leo lên, kể cả người lớn biết bơi. Rào kín quanh ao với cổng có chốt, đặt một cây sào dài và một can nhựa rỗng buộc dây ở chỗ dễ thấy để cứu người khi cần, và dạy trẻ tuyệt đối không ra ao một mình. Nên làm thêm vài bậc lên xuống bằng bao cát hoặc thang dây cố định ở thành ao.
Máy bơm và dây điện quanh ao phải được lắp đặt an toàn, có cầu dao chống giật, dây đi trên cao hoặc trong ống, không kéo dây nối tạm qua bãi đất ướt. Việc đi điện ra ao nên nhờ thợ điện.
Ao lớn, bờ cao, ao gần nhà ở hoặc gần bờ sông là những công trình nên hỏi kỹ thuật trước. Ngoài ra, ở một số nơi việc đào ao lớn trên đất nông nghiệp có thể liên quan quy định về sử dụng đất; hãy hỏi UBND xã theo quy định hiện hành trước khi đào để tránh rắc rối về sau. Khuyến nông và thuỷ lợi ở địa phương cũng có thể cho biết những mô hình ao trữ đã làm tốt quanh vùng để bạn đến xem tận nơi.
Câu hỏi thường gặp
Ao trữ nước cho vườn cần rộng bao nhiêu?
Tuỳ số cây, lượng nước mỗi lần tưới, nhịp tưới và số ngày không lấy được nước ngọt. Tính tổng nhu cầu rồi cộng phần bốc hơi, thấm, nước chết ở đáy, sau đó chia cho độ sâu. Hãy đem con số đi hỏi khuyến nông để kiểm lại.
Ao trữ có cần lót bạt không?
Đất sét nặng giữ nước tốt có thể không cần lót nếu nện kỹ. Đất cát, đất nhiều lỗ mối, hang cua thì nên lót vì nước thấm rất nhanh. Đào hố thử đổ nước và theo dõi một hai ngày là cách đơn giản để biết.
Làm sao để nước mặn không tràn vào ao trữ?
Đắp bờ cao hơn mực nước cao nhất có thể xảy ra, nện chặt từng lớp, cống lấy nước có cửa đóng chắc và chỉ mở khi đã đo độ mặn. Trước mùa khô, kiểm tra hang chuột, hang cua trên bờ để bịt sớm.
Nước ao trữ có dùng cho sinh hoạt được không?
Không nên dùng trực tiếp để uống hay nấu ăn vì nước ao phơi ngoài trời, có lá cây và chất thải động vật. Nếu bất đắc dĩ phải dùng cho sinh hoạt, cần lắng, lọc và đun sôi kỹ, và chỉ là phương án tạm.
Có nên thả cá vào ao trữ nước tưới không?
Thả một ít cá giúp ăn bớt lăng quăng, nhưng nuôi dày thì nước đục, nhiều chất thải, dễ làm tắc béc tưới và phải thay nước. Ao trữ chủ yếu để tưới nên ưu tiên giữ nước sạch hơn là nuôi cá.
Làm sao giữ an toàn cho trẻ nhỏ quanh ao trữ lót bạt?
Rào kín quanh ao có cổng chốt, làm bậc lên xuống cố định ở thành ao, để sẵn sào dài và phao tự làm ở chỗ dễ thấy. Dạy trẻ không ra ao một mình và luôn có người lớn trông khi trẻ chơi trong vườn.