Trong ngày nóng, cách uống nước đúng là uống đều từng ngụm suốt ngày, không đợi khát mới uống, và dùng màu nước tiểu làm thước đo: vàng nhạt như nước chanh loãng là đủ, vàng sẫm và đi tiểu ít là đang thiếu. Không có một con số lít chung cho mọi người, vì lượng nước cần phụ thuộc vào cân nặng, mức vận động, mồ hôi ra nhiều hay ít và tình trạng sức khoẻ. Người khoẻ ra mồ hôi nhiều cần nhiều hơn hẳn ngày thường.
Có hai nhóm cần cẩn trọng theo hai hướng ngược nhau. Người già và trẻ nhỏ dễ thiếu nước mà không biết, cần được nhắc. Người bị suy tim, bệnh thận nặng hoặc đang được bác sĩ dặn hạn chế nước thì không được tự ý uống nhiều, phải hỏi bác sĩ điều trị về lượng nước cho mùa nóng.
Vì sao ngày nóng cơ thể mất nước nhanh hơn ta nghĩ
Khi trời nóng, cơ thể hạ nhiệt chủ yếu bằng mồ hôi. Mồ hôi không chỉ là nước mà còn mang theo muối, chủ yếu là natri và một ít kali. Một người làm việc nhẹ trong phòng không quạt giữa trưa hè vẫn mất nước qua da và hơi thở liên tục, chỉ là mồ hôi bay hơi nhanh nên không thấy ướt áo. Người làm việc nặng ngoài trời có thể mất lượng nước gấp nhiều lần ngày thường.
Cảm giác khát xuất hiện muộn hơn nhu cầu thật. Khi thấy khát, cơ thể thường đã thiếu một ít nước. Ở người cao tuổi, cảm giác khát còn yếu hơn nữa, nên họ có thể thiếu nước khá nhiều mà vẫn nói mình không khát. Trẻ nhỏ thì chưa biết nói, chỉ quấy khóc hay lừ đừ.
Thiếu nước nhẹ đã làm người mệt, nhức đầu, khó tập trung, dễ cáu. Thiếu nước nhiều hơn làm máu cô đặc, tim phải đập nhanh để giữ huyết áp, thận nhận ít máu hơn, nguy cơ bệnh do nóng tăng lên. Với người có sỏi thận hay hay bị nhiễm trùng đường tiểu, những đợt thiếu nước lặp đi lặp lại qua mùa nóng là điều kiện thuận lợi để bệnh tái phát.
Đọc màu nước tiểu và các dấu hiệu thiếu nước
Màu nước tiểu là chỉ dấu đơn giản nhất mà ai cũng tự xem được. Lưu ý một số thực phẩm, vitamin tổng hợp và thuốc làm đổi màu nước tiểu, nên dùng kèm các dấu hiệu khác chứ không chỉ nhìn màu.
| Quan sát | Thường có nghĩa là | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Nước tiểu trong hoặc vàng rất nhạt, đi tiểu đều | Đủ nước | Giữ nhịp uống như hiện tại |
| Vàng sẫm, ít lần hơn bình thường | Đang thiếu nước nhẹ | Uống thêm từng ngụm trong một hai giờ tới, nghỉ chỗ mát |
| Màu như trà đặc, rất ít, khô miệng, nhức đầu | Thiếu nước rõ | Nghỉ ngơi, bù nước và muối khoáng; không đỡ thì đi khám |
| Gần như không đi tiểu nửa ngày, chóng mặt khi đứng | Thiếu nước nặng | Đi khám ngay, nhất là người già, trẻ nhỏ |
| Trẻ nhỏ tã khô nhiều giờ, khóc không ra nước mắt, li bì | Dấu hiệu nguy hiểm ở trẻ | Đưa trẻ đi khám ngay, không chờ |
Ngoài màu nước tiểu, có thể để ý môi khô, da kém đàn hồi, mạch nhanh, mệt bất thường. Một cách khác cho người làm việc nặng là cân trước và sau ca làm: cân nặng giảm sau vài giờ chủ yếu là nước mất qua mồ hôi, đó là lượng cần bù dần.
Uống thế nào cho đúng: nhịp, nhiệt độ và loại nước
Uống đều, chia nhỏ. Một ngụm vừa mỗi mười lăm đến hai mươi phút khi đang làm việc trong nóng tốt hơn nhiều so với tu một hơi lớn sau khi đã kiệt sức. Uống dồn một lúc dễ đầy bụng, buồn nôn và phần lớn bị thải ra nhanh.
Bắt đầu từ sáng. Uống một cốc nước khi thức dậy, trước khi ra đồng hay đi làm. Nhiều người nhịn đến trưa mới uống vì bận việc, đến chiều đã thiếu nước rõ.
Nước mát chứ không nhất thiết lạnh buốt. Nước mát dễ uống hơn nên người ta uống được nhiều hơn. Nước đá không gây hại cho đa số người khoẻ, nhưng uống quá lạnh quá nhanh có thể làm khó chịu dạ dày. Ai có vấn đề về họng hay dạ dày thì chọn nước mát vừa.
Nước lọc là chính, canh và trái cây bổ sung. Bát canh rau, nước luộc rau, cháo loãng, dưa hấu, cam, bưởi đều góp nước và khoáng. Đây là cách tự nhiên để bù muối khoáng cho người làm việc nhẹ mà không phải dùng gì đặc biệt.
Hạn chế đồ uống làm mất nước thêm. Rượu bia làm tăng đi tiểu và làm người mất cảnh giác với nóng. Nước ngọt có ga, trà sữa nhiều đường không thay được nước lọc. Cà phê và trà đặc ở mức quen dùng thì phần lớn người khoẻ vẫn chịu được, nhưng không nên coi là nguồn nước chính trong ngày nóng.
Khi nào cần thêm muối khoáng, khi nào không
Người làm việc nhẹ, ăn uống bình thường thì bữa ăn đã cung cấp đủ muối, chỉ cần uống đủ nước lọc. Người ra mồ hôi rất nhiều trong nhiều giờ, như thợ xây, người cấy gặt, người chạy xe giao hàng giữa trưa, mất cả nước lẫn muối. Nếu chỉ uống nước lọc thật nhiều mà không bù muối, một số ít trường hợp có thể bị hạ natri máu, biểu hiện là nhức đầu, buồn nôn, chuột rút, lơ mơ.
Cách bù muối an toàn và quen thuộc nhất là qua bữa ăn: canh có muối vừa ăn, cháo, cơm với thức ăn đậm vừa phải. Gói bù nước và điện giải bán ở hiệu thuốc có thể dùng khi mất nước nhiều, nhưng phải pha đúng lượng nước ghi trên gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn, vì pha sai tỷ lệ có thể gây hại. Không tự pha nước muối đặc theo truyền miệng.
Ngược lại, người có tăng huyết áp, suy tim, bệnh thận đang được dặn ăn nhạt thì không tự ý tăng muối dù trời nóng. Những người này cần hỏi bác sĩ cụ thể: ngày nóng có cần điều chỉnh gì về muối và nước không. Đồ uống thể thao nhiều đường cũng không phải lựa chọn hằng ngày cho người tiểu đường.
Những nhóm cần cách uống riêng
Người cao tuổi. Đặt sẵn bình nước và cốc ở chỗ ngồi quen thuộc, nhắc uống theo giờ cố định như sau bữa ăn, sau giấc ngủ trưa, trước khi xem thời sự. Nhiều cụ ngại uống vì sợ đi tiểu đêm; có thể uống nhiều hơn vào buổi sáng và đầu chiều, giảm dần sau bữa tối.
Trẻ bú mẹ và trẻ nhỏ. Trẻ dưới sáu tháng bú mẹ hoàn toàn thường được khuyên cho bú thường xuyên hơn trong ngày nóng thay vì cho uống thêm nước; mọi thay đổi nên hỏi nhân viên y tế. Trẻ lớn hơn cần được người lớn mời uống, vì trẻ mải chơi thường quên.
Phụ nữ mang thai và cho con bú. Nhu cầu nước cao hơn bình thường. Để ý thêm các dấu hiệu bất thường như phù tăng nhanh, đau đầu nhiều và báo cho người khám thai.
Người suy tim, bệnh thận nặng. Đây là nhóm có thể đã được dặn giới hạn lượng nước mỗi ngày. Uống quá nhiều có thể gây phù, khó thở. Phải giữ theo hướng dẫn riêng của bác sĩ, kể cả khi trời nóng, và hỏi lại bác sĩ trước mùa hè.
Người đang dùng thuốc lợi tiểu hay thuốc điều trị lâu dài. Một số thuốc làm cơ thể mất nước nhanh hơn. Không tự ngưng hay đổi liều; hãy hỏi bác sĩ xem có cần theo dõi gì thêm trong đợt nóng.
Mẹo giúp cả nhà uống đủ mà không phải gồng
Uống đủ nước nghe dễ nhưng thực tế nhiều người quên. Những mẹo nhỏ sau giúp biến việc uống nước thành thói quen chứ không phải cố gắng:
- Mỗi người một bình nước riêng có vạch, sáng rót đầy, chiều nhìn là biết đã uống bao nhiêu.
- Mang theo bình nước khi ra đồng, đi chợ, đi học; để thêm một can nước mát ở chỗ làm việc ngoài trời có bóng râm.
- Gắn việc uống nước với những việc cố định trong ngày: sau khi đánh răng, trước mỗi bữa ăn, khi nghỉ giải lao.
- Ngâm vài lát chanh, gừng, lá bạc hà, vài miếng dưa leo vào bình nước cho dễ uống, không cần thêm đường.
- Nấu sẵn nồi nước rau luộc, nước đậu đen rang hay nước lá quen dùng trong nhà để nguội, cất tủ mát, ít đường.
- Với người già hay quên, dùng một khay nhỏ đặt sẵn số cốc nước cho buổi sáng và buổi chiều, uống hết cốc nào úp cốc đó lại.
Điều quan trọng là có nước sạch và mát trong tầm tay. Ở vùng thiếu nước mùa khô, việc trữ đủ nước uống cho cả mùa nên được tính trước, phần này có hướng dẫn riêng trong mục nước ngọt của trang.
Khi nào đi khám, khi nào gọi cấp cứu
Thiếu nước nhẹ thường tự hết sau khi nghỉ ở chỗ mát và uống bù trong vài giờ. Nhưng cần đi khám khi đã bù mà không đỡ, nôn không giữ được nước, tiêu chảy nhiều lần, gần như không đi tiểu trong nửa ngày, chóng mặt đến mức khó đứng, hoặc tim đập nhanh kéo dài. Với người già và trẻ nhỏ, ngưỡng đi khám nên thấp hơn người trẻ khoẻ: thấy lừ đừ, kém ăn, nói năng khác thường là đi.
Gọi cấp cứu ngay khi có lú lẫn, ngất, co giật, da nóng mà không còn ra mồ hôi, khó thở, hoặc trẻ nhỏ li bì khó đánh thức. Đây có thể là bệnh do nóng nặng hoặc tình trạng khác cần xử trí tại cơ sở y tế. Trong lúc chờ, đưa người bệnh vào chỗ mát, nới lỏng quần áo và làm theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu; không cố đổ nước vào miệng người đang lơ mơ vì dễ sặc.
Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước mùa nóng một câu cụ thể: những dấu hiệu nào về nước và nước tiểu thì cần quay lại khám ngay. Có câu trả lời riêng cho mình sẽ an toàn hơn mọi lời khuyên chung.
Câu hỏi thường gặp
Ngày nóng người lớn nên uống bao nhiêu nước?
Không có con số chung cho mọi người. Lượng nước cần phụ thuộc cân nặng, mức vận động, mồ hôi và bệnh nền. Cách thực tế là uống đều trong ngày, nhiều hơn ngày thường khi ra mồ hôi, và nhìn nước tiểu: vàng nhạt là đủ. Người có bệnh tim, thận cần hỏi bác sĩ về lượng nước riêng.
Uống quá nhiều nước có hại không?
Có thể có hại nếu uống rất nhiều nước lọc trong thời gian ngắn mà không bù muối, nhất là khi ra mồ hôi nhiều kéo dài, vì có thể làm loãng natri trong máu. Người suy tim, bệnh thận nặng cũng có thể bị phù, khó thở khi uống vượt giới hạn bác sĩ dặn. Uống đều từng ngụm là cách an toàn.
Có nên uống nước đá khi trời nóng?
Với đa số người khoẻ, nước mát hoặc có đá không gây hại và còn giúp uống được nhiều hơn. Chỉ nên tránh uống thật nhanh một lượng lớn nước quá lạnh vì dễ khó chịu dạ dày. Người đang viêm họng hay có bệnh dạ dày có thể chọn nước mát vừa.
Nước dừa, nước trái cây có thay được nước lọc không?
Nước dừa, nước trái cây góp nước và khoáng nhưng thường có đường, nên dùng như phần bổ sung chứ không thay hẳn nước lọc. Người tiểu đường cần cẩn trọng hơn với nước ép ngọt. Trái cây nguyên quả như dưa hấu, cam vẫn là lựa chọn tốt vì có thêm chất xơ.
Làm sao biết trẻ nhỏ đang bị mất nước?
Để ý tã khô nhiều giờ, nước tiểu sẫm, môi khô, khóc ít hoặc không ra nước mắt, thóp lõm ở trẻ nhỏ, trẻ mệt lả, li bì hoặc quấy khác thường. Khi thấy những dấu hiệu này, đặc biệt kèm nôn hay tiêu chảy, nên đưa trẻ đi khám sớm thay vì tự xử lý ở nhà.
Người già không thấy khát thì có cần uống không?
Có. Ở người cao tuổi, cảm giác khát thường yếu đi nên không khát chưa chắc đã đủ nước. Nên nhắc uống theo giờ cố định, đặt sẵn nước ở chỗ ngồi và theo dõi màu nước tiểu. Nếu cụ có bệnh tim hoặc thận, lượng nước cần theo đúng hướng dẫn của bác sĩ.