Người có bệnh mạn tính nên đi khám trước khi mùa nóng tới và hỏi bác sĩ bốn việc: lượng nước và muối hằng ngày có cần đổi không, thuốc đang dùng có làm dễ mất nước hay khó chịu nóng không, cần theo dõi chỉ số gì tại nhà và ngưỡng nào phải quay lại khám, và bảo quản thuốc thế nào khi trời nóng hoặc mất điện. Nóng kéo dài làm tim, thận, phổi phải làm việc nhiều hơn, nên bệnh vốn ổn định có thể trở nặng mà không báo trước rõ ràng.
Nguyên tắc xuyên suốt là không tự đổi thuốc, không tự bỏ thuốc vì trời nóng, kể cả khi thấy mệt hay huyết áp đo được thấp hơn mọi khi. Những điều chỉnh như vậy chỉ bác sĩ điều trị mới quyết định được, vì họ biết bệnh sử và toàn bộ thuốc của từng người. Bài này giúp bạn chuẩn bị câu hỏi, sắp xếp việc theo dõi ở nhà và biết lúc nào không được chờ.
Vì sao nóng làm bệnh sẵn có nặng lên
Để toả nhiệt, cơ thể dồn máu ra da. Tim phải bơm nhiều hơn và nhanh hơn, mạch máu ngoại vi giãn ra làm huyết áp có xu hướng giảm. Cùng lúc, mồ hôi lấy đi nước và muối, máu cô đặc hơn. Với người khoẻ, đây là những điều chỉnh bình thường. Với người suy tim, bệnh mạch vành, bệnh thận, tiểu đường, những điều chỉnh đó có thể vượt quá sức chịu của cơ thể.
Thận là cơ quan chịu thiệt âm thầm nhất. Khi thiếu nước, thận nhận ít máu hơn và phải cô đặc nước tiểu. Người đã có bệnh thận có thể bị suy giảm chức năng thêm sau một đợt mất nước. Ở người tiểu đường, mất nước làm đường máu khó kiểm soát hơn, và đường máu cao lại làm đi tiểu nhiều, mất nước thêm, thành một vòng luẩn quẩn.
Nóng còn ảnh hưởng gián tiếp: ngủ kém làm huyết áp dao động, ăn uống thất thường làm khó giữ đường máu, mệt mỏi khiến người bệnh bỏ đi bộ, quên uống thuốc. Không khí bụi khói mùa khô làm bệnh phổi dễ trở nặng. Vì vậy mùa nóng nên được xem như một giai đoạn cần theo dõi kỹ hơn, giống như người ta vẫn cẩn thận hơn khi trời trở rét.
Bệnh nào, nóng tác động ra sao, nên hỏi bác sĩ điều gì
Bảng dưới đây giúp bạn chuẩn bị câu hỏi cho buổi khám, không dùng để tự kết luận hay tự điều chỉnh điều trị. Mỗi người có thể mắc nhiều bệnh cùng lúc, khi đó hãy mang cả danh sách thuốc và hỏi tổng thể.
| Nhóm bệnh | Nóng có thể làm gì | Câu nên hỏi bác sĩ |
|---|---|---|
| Tăng huyết áp, bệnh tim | Huyết áp dao động, tim đập nhanh, chóng mặt khi đứng | Đo huyết áp tại nhà lúc nào, ngưỡng nào phải gọi lại? |
| Suy tim | Dễ mất cân bằng nước: thiếu thì mệt, thừa thì phù, khó thở | Lượng nước mỗi ngày bao nhiêu, có cần cân mỗi sáng không? |
| Bệnh thận mạn | Mất nước làm chức năng thận giảm thêm | Ngày nóng nên uống thế nào, khi nào cần xét nghiệm lại? |
| Tiểu đường | Đường máu khó kiểm soát, thuốc và que thử hỏng vì nóng | Thử đường máu bao lâu một lần trong đợt nóng, cất thuốc ra sao? |
| Hen, bệnh phổi mạn tính | Nặng lên khi bụi khói, không khí nóng ẩm | Kế hoạch xử trí khi khó thở tăng, khi nào đến viện? |
| Bệnh thần kinh, sa sút trí tuệ, bệnh tâm thần | Khó nhận biết nóng, quên uống nước, một số thuốc ảnh hưởng điều nhiệt | Người chăm sóc cần để ý dấu hiệu gì? |
Nên ghi câu trả lời của bác sĩ ra giấy, đặt ở chỗ cả nhà dễ thấy. Hỏi xong mà chỉ nhớ trong đầu thì đến lúc cần thường không ai nhớ rõ ngưỡng nào là ngưỡng phải đi viện.
Thuốc trong mùa nóng: không tự đổi, nhưng phải giữ cho đúng
Không tự bỏ hay giảm thuốc. Thấy huyết áp thấp hơn, thấy mệt, nhiều người tự bớt thuốc. Việc này có thể gây hại vì bệnh nền mất kiểm soát. Nếu nghi thuốc không còn hợp trong mùa nóng, hãy liên hệ bác sĩ hoặc đến khám để được điều chỉnh.
Hỏi về những thuốc dễ gây mất nước hoặc khó chịu nóng. Một số nhóm thuốc làm tăng đi tiểu, giảm tiết mồ hôi hoặc làm người dễ chóng mặt khi nóng. Bạn không cần tự nhớ tên nhóm thuốc, chỉ cần mang toàn bộ vỏ hộp hoặc đơn thuốc đến và hỏi: trong những thuốc này, thuốc nào cần để ý khi trời nóng.
Giữ thuốc ở chỗ mát, khô, tránh nắng. Đọc nhiệt độ bảo quản ghi trên hộp. Không để thuốc trên nóc tủ lạnh, cạnh bếp, trong cốp xe máy, trên bậu cửa sổ hướng tây. Thuốc dạng bút tiêm, thuốc xịt, que thử đường máu đặc biệt nhạy với nhiệt.
Chuẩn bị cho lúc mất điện. Thuốc cần giữ lạnh nên hỏi dược sĩ cách bảo quản tạm khi tủ lạnh ngừng chạy, và nên có một hộp giữ nhiệt nhỏ. Không để thuốc tiếp xúc trực tiếp với đá.
Có đủ thuốc trước mùa mưa bão. Giữ lượng thuốc dự phòng theo đơn cho vài ngày đến một tuần, kèm bản sao đơn thuốc trong túi chống nước, phòng khi đường bị cắt hoặc nhà thuốc đóng cửa.
Chuẩn bị buổi khám trước mùa nóng
Một buổi khám được chuẩn bị kỹ giúp bác sĩ đưa ra hướng dẫn sát với từng người. Nên đi khám vào khoảng cuối mùa mát, trước khi đợt nóng đầu tiên tới.
- Gom toàn bộ thuốc đang dùng, kể cả thuốc mua thêm ở hiệu thuốc, thuốc bổ, thuốc nam, cho vào một túi mang theo.
- Ghi lại các chỉ số tự đo ở nhà trong vài tuần gần đây nếu có: huyết áp, đường máu, cân nặng.
- Nhớ lại mùa hè năm trước: có lần nào mệt, chóng mặt, phải đi viện không, xảy ra trong hoàn cảnh nào.
- Viết sẵn bốn câu hỏi chính: nước và muối, thuốc nào cần để ý, theo dõi gì ở nhà, ngưỡng nào phải quay lại.
- Hỏi thêm về vận động: mùa nóng nên đi bộ giờ nào, bao lâu, dấu hiệu nào thì dừng.
- Đưa người chăm sóc chính đi cùng để cùng nghe, cùng ghi.
- Về nhà, viết các hướng dẫn ra một tờ giấy, dán ở chỗ dễ thấy và chụp ảnh lưu vào điện thoại của người nhà.
Nếu không tiện đi khám, có thể hỏi tại trạm y tế xã, phường nơi theo dõi bệnh mạn tính. Điều quan trọng là có hướng dẫn riêng cho người bệnh, không dựa vào lời khuyên chung.
Theo dõi hằng ngày ở nhà: người chăm sóc làm gì
Trong đợt nóng, một vài phút quan sát mỗi ngày giúp phát hiện sớm thay đổi. Người chăm sóc nên để ý người bệnh có ăn uống bình thường không, đi tiểu có ít đi không, có lừ đừ, nói năng chậm hay khác thường không, có phù chân hay khó thở khi nằm không. Những thay đổi nhỏ này thường xuất hiện trước khi bệnh trở nặng rõ ràng.
Nếu bác sĩ đã dặn tự đo các chỉ số, hãy đo đúng giờ và ghi vào một cuốn sổ. Với người suy tim, nhiều bác sĩ dặn cân mỗi sáng sau khi đi vệ sinh, cùng một cân, cùng loại quần áo, vì cân tăng nhanh có thể là dấu hiệu giữ nước. Với người tiểu đường, đợt nóng là lúc nên thử đường máu theo lịch bác sĩ dặn chứ không bỏ cách quãng.
Giữ cho người bệnh một chỗ nghỉ mát trong giờ nóng nhất, nước để sẵn trong tầm tay, quạt hoạt động tốt. Người bệnh sống một mình nên có người gọi hỏi thăm ít nhất một lần mỗi ngày trong đợt nóng, tốt nhất vào giữa chiều. Một câu hỏi đơn giản như hôm nay ăn được không, đi tiểu có bình thường không đã giúp phát hiện nhiều chuyện.
Những hiểu lầm hay gặp ở người bệnh mạn tính mùa hè
Trời nóng huyết áp thấp xuống nên bớt thuốc cũng được. Huyết áp có thể dao động theo nhiệt độ, nhưng tự bớt thuốc có thể làm huyết áp tăng vọt khi trời mát lại hoặc khi gắng sức. Điều chỉnh phải do bác sĩ quyết định.
Uống càng nhiều nước càng tốt. Đúng với nhiều người khoẻ, nhưng sai với người suy tim, bệnh thận nặng đang bị giới hạn nước. Với họ, uống quá nhiều có thể gây phù và khó thở.
Ở trong nhà là an toàn. Nhà mái tôn, phòng kín không quạt có thể nóng hơn ngoài trời vào buổi chiều tối. Nhiều ca bệnh nặng lên xảy ra ngay trong nhà.
Mệt mỏi mùa hè là bình thường, nghỉ là khỏi. Mệt bất thường, khó thở hơn mọi khi, phù tăng ở người bệnh tim, thận có thể là dấu hiệu bệnh nặng lên chứ không chỉ do thời tiết.
Khi nào đi khám, khi nào gọi cấp cứu
Đi khám trong ngày khi người bệnh mạn tính thấy triệu chứng quen thuộc nặng hơn hẳn mọi khi, chỉ số tự đo vượt ngưỡng bác sĩ đã dặn, phù tăng nhanh, tiểu ít rõ rệt, nôn hoặc tiêu chảy không giữ được nước, ăn không được, đường máu đo nhiều lần cao hoặc thấp bất thường so với ngưỡng bác sĩ dặn.
Gọi cấp cứu ngay khi có đau ngực, khó thở nhiều nhất là khi nằm, lú lẫn, nói khó, yếu liệt một bên người, méo miệng, ngất, co giật, da nóng mà không còn mồ hôi. Đây là những dấu hiệu không được chờ xem có tự đỡ không. Trong lúc chờ, đưa người bệnh vào chỗ mát, mang theo túi thuốc và sổ theo dõi khi đi viện để bác sĩ cấp cứu biết người bệnh đang dùng gì.
Với người già sống một mình, nên thống nhất trước với hàng xóm hoặc người thân ở gần: nếu gọi không ai nghe trong ngày nóng thì ai sẽ sang xem. Nhiều trường hợp bệnh nặng lên trong nhà kín được phát hiện muộn chỉ vì không ai có trách nhiệm ghé qua. Một thoả thuận đơn giản như vậy, cộng với việc để sẵn danh sách thuốc và tên bệnh ở chỗ dễ thấy gần cửa, giúp người đến sau và nhân viên cấp cứu xử trí nhanh hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người tăng huyết áp có cần đổi thuốc vào mùa hè không?
Có người cần, có người không, và chỉ bác sĩ điều trị mới quyết định được sau khi xem chỉ số và thuốc đang dùng. Bạn nên đo huyết áp tại nhà theo hướng dẫn, ghi lại và mang đến buổi khám trước mùa nóng. Tuyệt đối không tự bớt hay ngưng thuốc vì thấy trời nóng.
Bảo quản thuốc tiểu đường dạng tiêm khi trời nóng thế nào?
Đọc kỹ hướng dẫn bảo quản trên hộp và hỏi dược sĩ, vì mỗi loại có yêu cầu khác nhau. Nguyên tắc chung là tránh nắng, tránh nơi nóng như cốp xe, cạnh bếp, không để đông đá. Khi đi xa hoặc mất điện, dùng hộp giữ nhiệt theo cách dược sĩ hướng dẫn.
Người suy tim có nên uống nhiều nước khi trời nóng?
Không nên tự tăng lượng nước. Người suy tim thường được bác sĩ dặn giới hạn nước, uống quá nhiều có thể gây phù và khó thở. Trước mùa nóng hãy hỏi bác sĩ lượng nước phù hợp và có cần cân mỗi sáng không, rồi làm đúng hướng dẫn đó.
Người bệnh phổi nên làm gì khi mùa khô nhiều bụi khói?
Nên hỏi bác sĩ về kế hoạch xử trí khi khó thở tăng, giữ thuốc theo đơn trong tầm tay, hạn chế ra ngoài khi khói đốt đồng nhiều, đóng cửa phía có khói và đeo khẩu trang phù hợp khi phải ra ngoài. Khó thở tăng không đỡ với cách xử trí đã được dặn thì đi khám ngay.
Có nên mang theo đơn thuốc khi đi du lịch mùa hè?
Nên mang bản sao đơn thuốc hoặc ảnh chụp đơn, đủ thuốc cho cả chuyến đi và thêm vài ngày dự phòng, để thuốc trong hành lý xách tay tránh nóng. Hỏi bác sĩ trước nếu đi đến nơi nóng hơn nhiều so với nơi ở, hoặc dự định vận động nặng hơn bình thường.
Trạm y tế xã có giúp theo dõi bệnh mạn tính không?
Nhiều trạm y tế xã, phường có quản lý và theo dõi một số bệnh mạn tính như tăng huyết áp, tiểu đường cho người dân trên địa bàn. Bạn có thể hỏi trực tiếp trạm y tế nơi cư trú về việc khám định kỳ, đo chỉ số và hướng dẫn chuẩn bị cho mùa nóng.